Batman en Robin

MODERNE Ruslandkunde is een merkwaardige bezigheid geworden. Bij de meeste landen zijn analyses over de toekomst gebaseerd op groeicijfers en verkiezingen, maar in het geval van Rusland wordt er een grotere waarde toegekend aan kleine voortekenen rondom Vladimir Poetin.

2010 was een opvallend goed ‘fotojaar’ voor de kleine premier - wil Poetin dan toch opnieuw president worden in 2012? Afgelopen week weigerde de rechter een stoel aan oppositieleider Boris Nemtsov tijdens diens vijf uur durende rechtszaak - wil Poetin de burgerrechten in Rusland dan verder afknijpen?
Jammer genoeg zijn die voortekenen in het geval van Rusland inderdaad vaak belangrijker voor het voorspellen van de toekomst dan officiële cijfers. Sinds Poetin president werd in de millenniumnacht heeft hij een staat opgebouwd rond netwerken van ondernemers, bureaucraten en geheime en militaire diensten. In het geval van Rusland concentreerde de WikiLeaks-ophef zich rond het feit dat Amerikaanse diplomaten over Poetin en president Medvedev spraken als ‘Batman en Robin’. Maar veelzeggender was dat die diplomaten constateerden dat er in Rusland in feite geen onderscheid meer bestaat tussen de eigenaars van grote bedrijven en hoge ambtenaren. Met andere woorden: Rusland is ingericht om de belangen te dienen van een kleine groep ondernemers/bureaucraten onder Poetin.
De belangrijkste persoon die zich tegen die verweving verzette, of eigenlijk tegen de onderwerping van de economie aan de staat, was de gevallen oligarch Michael Chodorkovski. Hij hakte de afgelopen jaren hout in een strafkamp in Siberië en werd eind december opnieuw veroordeeld in een rechtszaak die in meerdere opzichten aan de showprocessen uit de sovjettijd deed denken. Nog het meest verontrustend was hoe openlijk Poetin zich in de rechtsgang mengde. Verontrustend in westerse ogen; in Rusland daalt het aantal mensen dat democratie nodig vindt gestaag. In een opiniepeiling uit 2009 zei zestig procent van de ondervraagden dat het voor Rusland het beste zou zijn als de president zowel macht heeft over het parlement als over de rechtspraak; amper de helft vond democratie in Rusland nodig.
De steun voor Poetin en zijn stijl van regeren is geen geringe prestatie. In het Westen mogen burgerrechten dan hoger in het vaandel staan dan ‘stabiliteit’ (de mantra van Poetin), voor de meeste Russen geldt dat kennelijk niet. Cruciaal daarbij is dat de meeste Russen het onder Poetin beter kregen. Maar de vraag is wel wanneer ‘stabiliteit’ omslaat in ‘stagnatie’ - Rusland heeft daar ervaring mee onder Brezjnev. De wereldwijde economische crisis heeft Rusland hard geraakt en het recent nog zo rijke land heeft nu grote overheidstekorten. Poetins systeem gaat de komende tijd in ieder geval niet drastisch veranderen: de nieuwe veroordeling van Chodorkovski en de hernieuwde druk op de piepkleine oppositie maken dat wel duidelijk. Het systeem zal zich nu moeten bewijzen in magere jaren.