De autoritaire verleiding in de polder

Baudet redt de wereld

Met zijn aanval op onafhankelijke instituties als vrije pers en vrije wetenschap schaart Thierry Baudet zich bij de wereldwijde opstand tegen liberale democratie. Wat zegt het over Nederland dat dit zoveel mensen aanspreekt?

Als die uil van Minerva dan inderdaad zijn vleugels spreidt, opgeschrikt door die ‘mokerslag’ en die ‘dreun’, wat ziet hij dan? Volgens de voorman van de partij die de meeste stemmen haalde bij de Provinciale-Statenverkiezingen toont het landschap vooral een beschaving in brokstukken. Een puinhoop veroorzaakt door een klasse mineurs die zich schuldig maakt aan ‘ondermijning’: journalisten, professoren, kunstenaars en – vooral – bestuurders, aldus Thierry Baudet in zijn speech op de verkiezingsavond. Wie een vijandbeeld en ondergangsscenario uitvent, kan bij verkiezingen voor provinciaal bestuur het provinciale achterwege laten, zo blijkt uit de dertien Senaatszetels die Forum voor Democratie vorige week won.

Alsof Baudet voor het eerst zijn intellectuele bronnen toonde, werd na de verkiezingen een beroep gedaan op Hegel-specialisten en kenners van debatten uit het interbellum. Ze moesten de woorden van Thierry Baudet van duidende voetnoten voorzien. Nuttig, maar de verkeerde prioriteit ná de verkiezingen. Want gestript van het intellectuele vernis en de onheilsprofetieën zit er achter Forum voor Democratie een simpel programma: referenda, gekozen burgemeesters, dichte grenzen, weg uit de EU.

Wat nieuw is, is de combinatie van de roep om directe democratie en uiterst rechtse retoriek. Forum pakt losse elementen uit de politieke geschiedenis. Hij leent een politiek neologisme van een Engelse filosoof (‘oikophobia’, Roger Scruton) en een analytisch kader van een Ierse politicoloog (‘kartelpartijen’, Peter Mair). Alles wordt samengesmolten tot een hedendaags composiet dat Nederland in verwarring brengt.

Vliegt Minerva’s gevederde vriend wat hoger, dan ziet het dier niet de gevolgen van een plotselinge aardverschuiving, maar de uitbreiding van een olievlek. Het type politiek dat Baudet bedrijft – cultureel en etnisch nationalistisch, aanvallend en ingekookt tot de retoriek van de voorman – heeft zich de afgelopen jaren over de hele wereld gemanifesteerd, in jonge en oude democratieën, in de vorm van autoritaire regimes en in de vorm van volksmandaat. De wereldwijde opmars van liberale democratie, het grote politieke verhaal in de kwart eeuw na de val van de Berlijnse Muur, heeft plaats gemaakt voor een illiberale tegenbeweging.

Illiberaal, omdat deze politieke stroming macht zoekt om een smalle culturele en etnische mal over de samenleving te leggen. Wie daar niet voor applaudisseert, wordt gerekend tot de ondermijners. Illiberaal, omdat er geen tolerantie is voor georganiseerde tegenspraak. In een gezonde democratie wordt weerwoord gekoesterd. In een illiberale democratie spreken politici over hun critici als maatschappelijke vijanden die vervangen moeten worden.

In de gedaante van leiders als Donald Trump in de Verenigde Staten, Narendra Modi in India, Recep Tayyip Erdogan in Turkije, Jair Bolsonaro in Brazilië en Viktor Orbán in Hongarije heeft de illiberale politiek voet aan de grond gekregen. Ondanks verschillen tussen deze leiders zijn er duidelijke ideologische verwantschappen: allen beschouwen ze zichzelf als de enige reddingsboei voor een samenleving die ten onder dreigt te gaan. Allen gaan ze uit van een verloren verleden, dat superieur is aan het heden en daarom hersteld moet worden. Zijzelf zijn, uiteraard, de enig denkbare restaurateur. Allen belichamen ze een vorm van traditionele heteroseksuele mannelijkheid, die gepaard gaat met neerbuigendheid voor wie niet in dat gedragspatroon past of zich er niet naar voegt. Stuk voor stuk zijn het ook vehikels waarmee een fossiele economie haar voortbestaan veilig stelt.

De gretigheid waarmee kiezers zich aan de voeten van deze leiders werpen, is het resultaat van autoritaire verleiding. Het is een uiting van benauwdheid van een klasse die hoopt dat een sterke man haar demonen verjaagt. Deze klasse is op zoek naar grootsheid by proxy: door zich als collectief op te stellen in de schaduw van een charismatisch leider, zijn naam te scanderen en uit te halen naar de aangewezen vijanden, tillen de aanhangers van de illiberale politiek zichzelf uit boven hun eigen alledaagsheid.

Thierry Baudet, de conservatieve boekenschrijver die politicus werd, hoort niet direct in dit rijtje illiberale machthebbers thuis. Dertien senatoren in een controlerend politiek orgaan, deelname aan provinciebestuur en twee zetels in de Tweede Kamer komt niet in de buurt van de macht die genoemde leiders hebben. Forum voor Democratie is een middelgrote partij in een verbrokkeld electoraal landschap, die een herschikking op rechts teweeg heeft gebracht zoals eerder Pim Fortuyn en Geert Wilders dat deden. Zelfs een eventuele premier Baudet past niet in deze opsomming. Hij zei het goed toen hij daags na de verkiezingen constateerde dat Nederland een polderdemocratie is waar partijen genoodzaakt zijn met elkaar samen te werken en water bij de wijn te doen.

Ze beschouwen zichzelf als de enige reddingsboei voor een samenleving die ten onder dreigt te gaan

Wel is FvD de Hollandse manifestatie van een mondiaal politiek verschijnsel en een doorgeefluik van ideeën die elders tot het centrum van de macht zijn doorgedrongen: dat een op christelijke grondslagen gevestigde cultuur in het gedrang zit, met immigratie als belangrijkste oorzaak. Dat zorgen over klimaatveranderingen overtrokken zijn en dat er geen reden is om een kapitalisme gebaseerd op uitputting van natuurlijke hulpbronnen bij te sturen. Het is een politieke stroming die onafhankelijke instituties niet koestert, maar aanvalt. Vrije pers en vrije wetenschap zijn obstakels tussen de antiliberaal en de macht en mogen van hem daarom zonder voorbehoud worden beticht van kwade opzet.

Het is de vraag wat het zegt over Nederland dat deze vorm van politiek nu de wind in de zeilen heeft. Het succes van Forum voor Democratie toont vooral dat de Nederlandse politieke psyche niet anders is dan elders. In het boek The Authoritarian Dynamic concludeert de Australische psycholoog Karen Stenner dat in iedere samenleving grofweg een derde deel van de witte kiezers ‘eenheid en samenhang’ belangrijker vindt dan ‘vrijheid en diversiteit’. Dit deel van de bevolking, schrijft Stenner, zal zich nooit comfortabel voelen in een moderne liberale democratie, waarin verscheidenheid en pluralisme de uitgangspunten zijn. Thierry Baudet, die ooit zei: ‘Het project van mijn leven bestaat eruit dat ik de heelheid van de wereld wil herstellen: de heelheid die er voor de Eerste Wereldoorlog was’, past precies in dit profiel.

Deze culturele eenheidspolitiek verdraagt zich slecht met een democratie waarin macht verdeeld wordt over verschillende niveaus, zo legt Stenner uit. Hoe meer machtsspreiding, hoe groter het risico van fragmentatie van die gedroomde eenheid. Daarom gaat Forum tekeer tegen de Europese Unie. Daarom behandelt Forum provinciale verkiezingen als platform voor de partijvoorzitter annex fractieleider in de Tweede Kamer. Iedere bestuurslaag is een potentieel obstakel. Door de boer op te gaan zonder noemenswaardige provinciale programma’s en zonder volledige kandidatenlijsten was de campagne van Forum voor Democratie een minachting van de inrichting van het Nederlands democratisch stelsel.

Dat een derde deel van de bevolking hangt naar eenheid en vatbaar is voor autoritaire verleiding is een vrijwel onveranderlijk gegeven, zo laat Stenner zien. Ze omschrijft de gesteldheid van deze kiezers als sluimerende bezorgdheid, die wordt geactiveerd als er vermeende bedreigingen opdoemen. Het enige wat dan nog ontbreekt, is een politicus die hier een antenne voor heeft en belooft de heelheid te zullen herstellen. Die dreigingen kunnen normatief zijn of economisch. Ze kunnen etnisch zijn of esthetisch. Tel het bij elkaar op en je hebt Thierry Baudet die in zijn slottoespraak alle categorieën langs ging. Hij sprak over gebrek aan waardering voor Nederland, over werklozen als gevolg van de crisis, over migranten en over moderne bouwkunst.

Op deze manier bestaat volgens Stenner een natuurlijke begrenzing van de liberale samenleving. Een politicus die erin slaagt de vrees voor pluriformiteit aan te spreken, kan zoveel macht verwerven als grofweg een derde deel van de stemmen toestaat. In sommige gevallen, zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten of in Hongarije, kun je daarmee eigenstandig het land leiden. In andere gevallen, zoals in Nederland, kun je je daarmee vestigen als één van de middelgrote partijen die op zoek moet naar een meerderheid in coalitieverband.

De winst van Forum legt nog meer bloot over de politieke psychologie van Nederland. Het is een samenleving die zichzelf aanpraat dat ‘gewoon’ als deugd geldt, maar die politiek hitsig wordt wanneer een politicus zich onomwonden elitair gedraagt. ‘Gezegend het land, dat zo rijk en verwend is, dat haar onderklasse het zich kan permitteren om op een libertarische pianist uit de Grachtengordel te stemmen, als protest tegen de elite’, luidde de sardonische conclusie van Quote-hoofdredacteur Sander Schimmelpenninck op Twitter. Hoewel Forum voor een uiterst rechtse partij juist relatief veel hoogopgeleiden trok, legt dit een Hollandse paradox bloot. Samen met dominee Ruben van Zwieten publiceerde Schimmelpenninck het boek Elite gezocht, waarin ze concluderen dat niemand in Nederland zichzelf durft te beschouwen als elite en wil nadenken over de verantwoordelijkheden die daarbij horen. Die zelfontkenning legt de weg open voor een politicus die de rol van voortrekker wél wil spelen.

De dubbelzinnige omgang met het idee van een elite houdt verband met de derde les die kan worden getrokken uit de opkomst van Forum. In een politiek landschap verstoken van kleur en wervende verhalen hebben kandidaten met bombast, hoe hol ook, een natuurlijke voorsprong. Het is niet verwonderlijk dat het nonchalante schouderophaal-liberalisme van de vvd, de socialistische erfopvolging bij de SP en een interne partijmachine die een d66-leider produceert hier weinig tegenin weten te brengen. In tegenstelling tot andere dertigers die de politiek aanvoeren weet Baudet de suggestie te wekken dat er echt iets op het spel staat.

De enige andere partij die winst wist te boeken op basis van een gevoel van noodzakelijkheid was GroenLinks. Dat FvD zo groot werd, kwam mede doordat de vvd de afgelopen maanden een iets groener profiel aannam en daarmee kiezers lekte naar Forum.

Zo bezien valt het met de fragmentatie wel mee. Achter de politieke verkruimeling vormt zich een nieuwe politiek van twee stromen, die ieder gedreven worden door een eigen ondergangsscenario. De ene cultureel, de andere ecologisch. Het grote verschil is dat het proberen af te wenden van een klimaatcatastrofe mogelijk is binnen de kaders van een democratie. Of een culturele renaissance mogelijk is zonder de democratie geweld aan te doen moet nog blijken. Zolang die absolute heelheid en uniformiteit vereist van een samenleving die onherroepelijk divers van samenstelling en voorkeur is geworden, is het antwoord nee.


Casper Thomas publiceerde eind vorig jaar het boek De autoritaire verleiding: Over de opmars van de antiliberale wereldorde (Atlas Contact, 304 blz., € 21,99)