#24 Reinhard Heinisch

Bedevaartsoord

Hoe staat het met de mythe Haider tien jaar na zijn overlijden? Zijn de Oostenrijkers hem al weer vergeten of willen ze hem vergeten? De FPÖ heeft een moeilijke relatie met het fenomeen van toen, aldus kenner Reinhard Heinisch.

Het is ruim tien jaar geleden dat de omstreden Oostenrijkse politicus Jörg Haider van de rechts-nationalistische FPÖ verongelukte. Even buiten Klagenfurt reed de voormalige Karinthische gouverneur in 2008 te hard door de bocht. Zijn overlijden en de publieke rouw waren groot, onder meer omdat de politicus een cultstatus om zich heen had gebouwd. Hoe staat het nu met de mythe Haider? Zijn de Oostenrijkers hem al weer vergeten of willen ze hem vergeten? De FPÖ heeft een moeilijke relatie met het fenomeen van toen, aldus kenner Reinhard Heinisch.

In het kader van mijn boek Eigen volk, dat aankomend voorjaar uitkomt, reisde ik naar Oostenrijk om de sporen van Jörg Haider achterna te gaan. Het werd een bijzondere reis, waarin ik door Karinthië trok en uitgebreid met nabestaanden sprak. De dood van de voormalige FPÖ-voorman (Haider leidde de Freiheitliche Partei Österreichs tussen 1986 en 2005) is door hen nog steeds niet geheel verwerkt. Met zijn bergkameraad Richi di Bernardo, met wie hij de Karawanken vaak beklom, bezocht ik de plek des onheils. In een flauwe bocht vloog de politicus in zijn dienstwagen uit de bocht. Hij maakte een dodelijke klap. De plaats van het ongeluk is nu een bedevaartsoord voor fans, kiezers en nabestaanden, en staat vol met brandende kaarsjes, foto’s en spreuken. Een enkele teddybeer. Bepaalde aanhangers van Haider geloven dat ‘hogere machten’ hun politieke vriend hebben vermoord. Complottheorieën of niet, in mijn nieuwe boek beschrijf ik hoe Haider in oktober 2008 aan zijn levenseinde kwam:

‘Op 10 oktober is gouverneur Haider aanwezig op de “nationale feestdag” van Karinthië wanneer de deelstaat officieel viert dat ze zich tussen 1918 en 2012 verweerde tegen het koninkrijk Joegoslavië. ‘s Avonds heeft Haider nog een aantal feestjes en tegen één uur ’s nachts loopt hij naar zijn dienstwagen, een Volkswagen Phaeton. Hij stuurt de chauffeur weg en stapt zelf achter het stuur. Zijn moeder is negentig jaar oud geworden en hij wil haar bij hem thuis in het Bärental verrassen, midden in de nacht. Hij trapt op het gaspedaal en snelt weg. In de Rosenthaler straße ten zuiden van Klagenfurt vliegt Haider met 142 kilometer per uur door een flauwe bocht. Hij haalt een auto in maar raakt de macht over het stuur kwijt. De wagen ramt meerdere verkeersborden, kaatst hard tegen een betonnen muur en raakt een brandkraan, waarna de bolide met Haider aan boord over de kop vliegt en 36 meter verderop tot stilstand komt. Rook komt uit de motorkap en de auto is total loss. De politicus is zwaar gewond aan zijn hoofd, borst en wervelkolom. Al gauw zijn de hulpverlenende diensten ter plaatse en per ambulance wordt het slachtoffer afgevoerd naar het ziekenhuis. Dit mag echter niet baten. Onderweg sterft de 58-jarige gouverneur aan zijn verwondingen. Later zal er zeker 1,8 promille alcohol in zijn bloed aangetroffen worden.’

Wat volgde was massale rouw in Karinthië en een grootschalig publiek afscheid in het bijzijn van de bondspresident, de kanselier en FPÖ-leider Heinz-Christian Strache. Daarna werd het stil rond de oud-gouverneur en vlogen de jaren voorbij. De partij ging door met oppositie voeren stapte eind 2017 in een coalitieregering. In 2018 was het tien jaar geleden dat Haider de dood vond. Onlangs sprak ik FPÖ-deskundige Reinhard Heinisch van de Universiteit van Salzburg over dit macabere jubileum. ‘Ja, er is een herdenkingsceremonie geweest in Klagenfurt, geleid door de huidige gouverneur, een sociaal-democraat. Hij zei dat Haider een persoon is die veel betekende voor Karinthiërs’, zegt Heinisch, die benadrukt dat de huidige FPÖ-leider en vicekanselier Strache de herdenking meed. ‘Haider is in 2005 uit de FPÖ gestapt en richtte zijn eigen partij op, de Bundis Zukunft Österreich of BZÖ. Veel partijleden liepen over en later bleek er ook een enorme financiële schuld bij de FPÖ te zitten. Strache heeft die rommel opgeruimd. Hij ziet Haider als een verrader en een egocentrische maniak.’

Tot aan de dood van Haider telde Oostenrijk dus twee rechts-nationalistische partijen die in dezelfde electorale vijver visten. Bij de verkiezingen van 2008 behaalden ze samen meer dan 27 procent van de stemmen, maar tot een verzoening tussen beide kwam het niet. Na het wegvallen van Haider werd de BZÖ als partij onhoudbaar, aldus Heinisch. ‘Het partijkader raakte onderling verdeeld in een zakelijke vleugel en een nationalistische vleugel. Ook kwam er een nieuwe, gematigde partijleider die niet goed scoorde’, legt hij uit. ‘In 2010 werd er gestemd om de BZÖ en FPÖ samen te voegen, maar er brak een nieuw financieel schandaal uit en de BZÖ brokkelde af. De overgebleven stukken voegden zich alsnog bij de FPÖ.’

Vlak na Haiders dood bleek ook dat hij er jarenlang een dubbelleven op nahield. De leider van de sociaal-conservatieve FPÖ had een relatie met zijn persvoorlichter Stephan Petzner, een geheim dat alle politici en journalisten in Oostenrijk voor zich hielden. Haiders vrouw en kinderen wisten van niets. Daags na het fatale ongeluk gaf Petzner een persconferentie waar hij in tranen uitbarstte. Later sprak hij op de radio over ‘mein Lebensmensch’. Hoe is het Petzner vergaan? ‘Hij is in conflict met zichzelf en gedijt op controverse. Ik denk dat hij echt verliefd was op Haider, maar vandaag de dag zou toegeven dat veel dingen die ze politiek en qua media gezien deden smerig gespeeld waren.’ Petzner verdedigt zichzelf met het argument dat hij als pr-persoon ‘politieke wedstrijden moest winnen’, aldus Heinisch. ‘Petzner en ik waren onlangs in een tv-debat te zien waar hem deze vraag werd gesteld. Hij zei dat Haider een unieke manier had in het betrekken van mensen, dat hij oprecht voor gewone mensen zorgde en ook het talent had om gezichten, namen en scenario’s te onthouden.’ Het leven en de carrière van Petzner worden nog steeds door zijn verleden bepaald, omdat zijn functie als politieke marketingexpert teruggaat naar zijn pr-rol binnen de BZÖ. ‘Petzner heeft een boek over populisme geschreven en is soms als politiek analist op de Oostenrijkse tv te zien.’

Volgens de expert heeft de FPÖ zich na de dood van Haider in een andere richting begeven. ‘In eerste instantie schoof de partij op richting extreem-rechts om de basis terug te vinden en daarna is de partij zich gaan matigen om andere kiezers te kunnen vinden. Zo is de FPÖ onder Strache weer gegroeid’, vertelt Heinisch. In 2017 behaalde de FPÖ 26 procent van de stemmen. Kon iemand bevroeden dat de partij weer zo groot zou worden als in de gloriedagen van Haider? ‘Nee, eigenlijk heeft niemand dit echt verwacht. Velen dachten dat het succes van de partij vooral te danken was aan het unieke charisma en de politieke strategie van Haider.’ Momenteel wordt Haider niet omarmd door de FPÖ. De partij is klaar met hem, meent Heinisch, die benadrukt dat de FPÖ-leiding Haider vooral herinnert om zijn successen in het begin. ‘Politiek gezien heeft de FPÖ goede redenen om afstand van hem te nemen, omdat er nog een financieel schandaal loopt in Karinthië, waarvoor de FPÖ geen schuld wil krijgen. Ook had Haider contact met Saddam Hoessein en Moamar Kadhafi, waarvan hij tientallen miljoenen euro’s kreeg in ruil voor lobbywerk. Bovendien wil de huidige leider Strache niet vergeleken worden met Haider, omdat die duidelijk een meer interessante en charismatische leider was.’

Een Haider-nostalgie in Oostenrijk? Voorlopig ziet Heinisch het er niet van komen. ‘Het verraste me hoe snel er aan het aanbidden van deze politieke held een einde kwam. Een geopend Haider-museum is al weer dicht gegaan en zijn weduwe heeft te maken met een justitieel onderzoek naar aanleiding van een financieel schandaal in Karinthië. Haider wordt in Oostenrijk over het algemeen gezien als corrupt. Zijn economische beleid voor en publieke verklaringen over Karinthië zien ze hier als een grap’, stelt Heinisch. Het feit dat tijdens de laatste Karinthische verkiezingen de sociaal-democraten met grote overmacht hebben gewonnen, hoewel overal elders de ÖVP en FPÖ het goed doen, wordt volgens Heinisch beschouwd als een bewijs van de afwijzing van de FPÖ in die deelstaat. ‘In de toekomst kan dit veranderen. In Klagenfurt heeft de FPÖ nieuwe mensen en een nieuwe boodschap nodig. Ik verwacht voorlopig echter niet dat er straten, stadions en vliegvelden naar Jörg Haider vernoemd zullen worden.’