Buitenland

Beeldtaal

Jarenlang doolde Wereldvluchtelingendag rond in dezelfde categorie als Internationale Yogadag.

Pr-medewerkers van de VN-organisatie voor vluchtelingen UNHCR bedachten elk jaar lullige jaarmotto’s als ‘1 vluchteling die gedwongen is te vertrekken is al te veel’ (2010) en deden het jaar daarop dan maar niets, omdat toch niemand aandacht had. In 2016 is alles anders – wat een beetje vluchtelingentsunami niet kan doen. Maandag was het Wereldvluchtelingendag 2016 en de UNHCR hoefde slechts een nietje door haar cijfermateriaal te doen en dat op het nieuws van de dag te leggen.

Uit Turkije: grenswachten schoten volgens een ngo zaterdagnacht drie kinderen, vier vrouwen en een man dood die uit Syrië wilden vluchten. Uit Australië: een autoriteit op het gebied van mentaal trauma, die werkte met overlevers van terreuraanslagen en natuurrampen, zegt dat niets in de buurt komt van de psychologische schade die asielzoekers oplopen door hun gevaarlijke tocht en jarenlange opsluiting in asielkampen buiten Australië. Uit Groot-Brittannië: politicus Nigel Farage roept afschuw over zich af met een anti-immigratieposter die een kopie lijkt van nazipropaganda. Uit Genève: Artsen zonder Grenzen weigert EU-geld uit protest tegen de vluchtelingendeal tussen de EU en Turkije. Uit het UNHCR-hoofdkwartier zelf: de wereld kende sinds de Tweede Wereldoorlog nooit zo veel vluchtelingen als nu. Vorig jaar steeg dat met vijf miljoen naar 65 miljoen – één op elke 113 mensen ter wereld.

Deze verhalen illustreren het grotere verhaal: er komen meer vluchtelingen bij, meer andere soorten migranten, en de respons militariseert: mentaal én fysiek. Wat het eerste betreft: het centrum voor oorlogsstudie IISS becijferde dat sinds 2013 oorlogen in het Midden-Oosten en Afrika veertig procent meer mensen op drift hebben gebracht, ‘een ‘quantumsprong in gedwongen verplaatsing’, voornamelijk uit Syrië maar ook uit Nigeria en Zuid-Soedan. Daar komt een soortgelijke groei van migranten bij – veertig procent meer sinds 2000, volgens de VN.

De EU laat een wortel van miljarden euro’s bungelen

Die militarisering in onze hoofden dan: die is natuurlijk zichtbaar in de opkomst van anti-immigratiepartijen in heel Europa, maar ook op subtielere manieren. Het is opmerkelijk dat Groot-Brittannië over Farage heen viel voor het zetten van een politiek onderschrift bij een soort foto die het afgelopen jaar in bijna alle Europese media is gebruikt als visuele samenvatting van de migratie richting Europa. Farage gebruikte een ‘gewone’ persfoto van agentschap Corbis. Die foto, vorig jaar gemaakt langs de grens met Slovenië, toont vluchtelingen als een lange, onafzienbare en uniforme massa, vrijwel inwisselbaar en met het einde buiten beeld. Natuurlijk is zo’n foto niet getruct en dus ‘waar’. En dat die wordt gebruikt als metafoor voor de vluchtelingensituatie in Europa is niet Farage’s uitvinding, maar standaardkost in de media. Natuurlijk wekt zo’n foto de oude Europese angst voor horden uit het oosten. We kunnen ons beter afvragen of die beeldtaal correct is dan Farage kwalijk nemen dat hij haar ook gebruikt.

Ten slotte de militarisering van het migratieprobleem. Die is nu vooral zichtbaar langs de Turkse grenzen, maar het volgende hoofdstuk is in de maak. Na de EU-deal met Turkije vreesden velen dat de vluchtelingenstroom zich zou verleggen naar Libië. Maar daar is het oorlog. Kort geleden streek er een door de VN (en de EU) gesteunde eenheidsregering neer, die leunt op een paar sterke milities. Met internationale steun trekken die regering en milities niet alleen op tegen IS in Libië, ze zetten ook de Libische kustverdediging weer op – tegen vertrekkende vluchtelingen.

De EU laat daar een wortel van miljarden euro’s voor bungelen. Om wat energie in het anti-migratiebeleid van Libië en zijn buren te blazen gaat de EU ‘al zijn middelen mobiliseren’, waaronder ‘de snelle inzet van acht miljard euro over vijf jaar’, zei EU-commissaris Frans Timmermans eerder deze maand. Tot nu toe weigert Libië een anti-migratieverdrag in Turkije-stijl, maar dat lijkt een kwestie van geld. Needless to say: zowel de Libische kustwacht als de milities hebben een vreselijke reputatie wat betreft de behandeling van vluchtelingen en migranten – in rapporten van Amnesty en Human Rights Watch wemelt het van woorden als ‘opsluiting’, ‘uitbuiting’ en ‘marteling’.

We hebben in 2016 duidelijk geen Wereldvluchtelingendag nodig om ons van het probleem bewust te maken. Maar een nieuwe aanpak? Voorlopig gaan we op dezelfde voet verder.