Beheersbaar

Diverse burgemeesters kwalificeerden oudjaarsnacht als ‘beheersbaar’. Dit woord zal in 2010 ook in politiek Den Haag veelvuldig vallen.

HET NIEUWE JAAR was nog maar een paar uur oud toen het woord dat de Nederlandse politiek in 2010 vooraf wel eens het best zou kunnen typeren begon rond te zingen. Volgens ingewijden komt burgemeester Jozias van Aartsen van Den Haag de eer toe de term die dag als eerste in de mond te hebben genomen. Na een paar crisisuren en de inzet van een kleine dertienhonderd agenten omschreef de Haagse burgemeester op zijn nachtelijke persconferentie de problemen in zijn stad in de oudjaarsnacht als ‘beheersbaar’.
Minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken had het later op nieuwjaarsdag ook over een nacht waarin de onrust beheersbaar was gebleven, alle media pikten dat op en zo kreeg het woord zijn eigen, vooraf niet door Van Aartsen voorziene dynamiek.
Er is iets typisch aan dat woord 'beheersbaar’. Het betekent dat - in het geval van oudjaarsnacht - het gezag de toestand meester was. Fijn, denk je dan, zeker na Hoek van Holland. Maar tegelijkertijd klinkt er in dat woord door dat de dynamiek van zo'n oudjaarsnacht niet te voorspellen is, dat het daarom ook andersom had kunnen zijn, en dat dan de relschoppende, brandstichtende 'feestvierders’ meester van de toestand waren geworden. In Culemborg hangt het er nog om. Dat maakt dat het woord 'beheersbaar’ ook iets onrustbarends in zich heeft.
Dat onrustbarende in het woord bekruipt je ook als met bodyscanners en andere privacy onterende middelen wordt geprobeerd alle burgers meester te zijn. Hoe naakt willen ze ons hebben uit naam van onze veiligheid? Waar ligt de grens aan het beheerst willen worden door het terrorisme?
Precies om die onrustbarende bijklank is het woord zo geschikt voor veel wat er dit jaar in de politiek staat te gebeuren. Neem volgende week. Op dinsdag komt de commissie-Davids met haar onderzoek naar de politieke steun van Nederland aan de inval in Irak in 2003. Bij het CDA zal menigeen zich bezorgd afvragen of het proces dat dan op gang komt beheersbaar zal zijn. Ook als er door de commissie-Davids geen nieuwe feiten op tafel worden gelegd, kan inzicht in het geheel van de gang van zaken toen, nu een eigen dynamiek op gang brengen.
Vooral minister-president Jan Peter Balkenende, in 2003 de primus inter pares van een demissionair kabinet van CDA, VVD en LPF en als CDA-leider aanvankelijk met de PVDA aan het onderhandelen over een nieuw kabinet, kan onder vuur komen te liggen. Balkenende is de politieke steunverlening altijd blijven verdedigen, ook al bleek de inval door de Amerikanen en Britten gebaseerd te zijn op verkeerde informatie over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak. Argument van Balkenende is steeds geweest dat Nederland zich juist niet had gefocust op die massavernietigingswapens, maar de inval gerechtvaardigd vond omdat Saddam Hoessein keer op keer VN-resoluties aan zijn laars lapte. Let daarom dinsdag op het woordje 'illegaal’ in combinatie met oorlog, als dat in de mond wordt genomen zou het proces wel eens onbeheersbaar kunnen worden. Althans, waar het de positie van Balkenende betreft.
Coalitiepartner PVDA op zijn beurt is druk bezig zich af te vragen hoe de militaire afwezigheid of aanwezigheid in Afghanistan na 2010 in eigen land politiek beheersbaar kan blijven. Wordt het een definitief nee tegen welke nieuwe bijdrage in Afghanistan dan ook, dan ontstaan er spanningen binnen het kabinet met het CDA. Komt er wel een nieuwe, kleine missie, dan is de vraag of de teleurstelling of woede bij de achterban in toom kan worden gehouden. Is het de achterban uit te leggen dat een kleine, nieuwe missie formeel niet het breken van een belofte is, ook al heeft die achterban altijd begrepen dat het na 2010 definitief afgelopen zou zijn en verzuimd de kleine lettertjes écht te lezen?
De reactie van de achterban is des te belangrijker nu er op 3 maart gemeenteraadsverkiezingen zijn. Die gaan uiteraard formeel niet over Afghanistan, maar in Nederland heeft de landelijke politiek altijd invloed op de gemeenteraadsverkiezingen. En andersom. Als de PVDA verzwakt uit de verkiezingen komt, zet dat de verhoudingen binnen de coalitie onder druk. Dat kan de toch al gespannen verhoudingen verder doen verslechteren, waardoor onbeheersbaarheid dreigt. Het zou niet voor het eerst zijn dat een kabinet vervolgens valt over wat dan uiteindelijk slechts een kleinigheid blijkt te zijn.
Ze vragen zich overigens niet alleen bij de PVDA af of het gedrag van de 'ontevreden’ kiezer op 3 maart beheersbaar is. Zeker in Den Haag en Almere, waar de PVV van Geert Wilders meedoet aan de gemeenteraadsverkiezingen, zoeken 'traditionele’ partijen naar manieren om vat te kunnen krijgen op de kiezer. Burgemeester Van Aartsen deed daarom in zijn nieuwjaarsspeech een oproep aan de politici om zich in de campagne te beheersen, zich niet te bezondigen aan grofheden of onbekookte woede en zich te richten op het echte politieke discours. Of het zal aanslaan? Waarschijnlijk is zelfs een onrustige oudjaarsnacht makkelijker in toom te houden dan een verkiezingscampagne.
Na 3 maart doemt ook direct het volgende, extra probleem op voor de coalitie: ze moet overeenstemming zien te bereiken over een begin aan de miljarden aan bezuinigingen die nodig zijn om de financiële last van de economische crisis voor de schatkist draaglijk te maken. Voorwaar een vraagstuk dat noopt tot principiële keuzes en dus de tegenstellingen binnen het kabinet op de spits kan drijven. Een voorbode zagen we al toen Balkenende zich rond Kerst uitsprak tegen lastenverzwaringen en de PVDA, die pleit voor hogere belastingen voor de rijken onder ons, direct kwaad terugsloeg. Dat is dan nog maar één geschilpunt, hoe veelzeggend overigens ook; zo zullen er nog vele volgen, elk beleidsterrein kan immers overhoop worden gehaald.
Of dit allemaal beheersbaar blijft?