De machtige familie van Máxima Zorreguieta

Beiers aandoend

Aan Jorge Zorreguieta’s handen kleeft geen bloed, concludeerde de Volkskrant. Wel behoort de machtige familie van Máxima tot een oligarchie waarin gevluchte nazi’s een prominente rol spelen.

Sinds het ontstaan van Argentinië, eind achttiende, begin negentiende eeuw, ligt de macht er in handen van een groep families. Volgens onderzoeker Gregorio Díaz Dionis, als coördinator verbonden aan de Argentijnse mensenrechtenorganisatie Equipo Nizkor, heeft deze groep zich nooit echt bekommerd om een model voor de staatsinrichting. ‘Als vanzelfsprekend golden de basisprincipes van een absolutistische monarchie, naar Spaans voorbeeld. De belangrijkste daarvan was het principe van het grondbezit’, schrijft hij in een overzicht van de immer voortdurende sociaal-historische Argentijnse crisis. De machtigste families vormden een oligarchie van grootgrondbezitters, groothandelaren, grootfinanciers en hoge militairen die werden gesteund door de conservatieve katholieke kerk. Deze oligarchie ontleende volgens Díaz haar ideeën aan de werken van Maurice Barrès en Charles Maurras, de voormannen van de fascistische Action Française.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog hield de oligarchie zich vooral staande dankzij de steun van het leger. Toen kolonel Juan Perón in 1943 aan de macht kwam, konden vooral de agro-industriële tak en de financiële burgerij rekenen op steun. De historicus Marcos Kaplan legt in het boek America Latina: Historia de medio siglo uit dat het belangrijkste gevolg daarvan was dat het socio-economische systeem niet veranderde: 'Het systeem van het grootgrondbezit bleef intact.’ De traditioneel rijke families profiteerden andermaal van de politieke omstandigheden, terwijl boeren en arbeiders het steeds slechter kregen.

Na het afzetten van Perón in 1955 wisselden militaire regimes en burgerregeringen elkaar af. Dat gebeurde allemaal ten gunste van de oligarchie. Die knoopte ondertussen banden aan met vertegenwoordigers van het Amerikaanse kapitaal.

In 1975 kwam er een einde aan de chaotische post-Perón periode. De jarenlange schijnmodernisering bracht steeds meer schade aan het land. En tot haar eigen zorg en irritatie bespeurde de oligarchie een toenemende druk op de staat om tot veranderingen te komen. 'En de staat is altijd: de strijdkrachten aan de ene kant en de technobureaucratie aan de andere kant. Zij moesten met een oplossing komen’, schrijft Kaplan. De oligarchie leunde intussen achterover, slaagde erin de belangrijkste groepen in de samenleving aan zich te binden, huurde in 1976 Jorge Videla in en liet het leger het vuile werk opknappen.

In 1976 verscheen Jorge Horacio Zorreguieta op het toneel. Hij stamt uit een oude Baskische familie, onderdeel van de Spaanse landadel, die ruim twee eeuwen daarvoor vanuit Spanje naar Argentinië verhuisde. Behalve de Spanjaarden kwamen ook veel families uit de Britse landadel hun geluk beproeven. Deze families vormden binnen korte tijd een geprivilegieerde elite die de plaatselijke bevolking uitbuitte. Met de politiek bemoeide deze groep zich nooit direct, maar door haar economische macht had zij meteen grote invloed.

Óscar Álvarez Gila, hoogleraar Argentijnse geschiedenis aan de Universidad del País Vasco in Vitoria, Spaans Baskenland, is goed op de hoogte van het ontstaan van deze Argentijnse elite.


Álvarez Gila:

'Al generaties lang bestaat er een onofficieel verschil tussen ‘zij die regeren’ en ‘zij die heersen’. Er is een groep die feitelijk de touwtjes in handen heeft. Het noemen van een naam, vooral een Baskische of Britse, is vaak al voldoende om het gewicht van de familie aan te geven en de invloed die deze in Buenos Aires heeft. Zorreguieta behoort absoluut tot het rijtje van die familienamen.’

De families met het grote geld komen meestal uit de financiële en agrarische wereld.

Álvarez Gila:

'Ze bezitten geen titels op basis van geboorte, maar in feite heeft deze groep zich boven de wet gesteld en gedraagt ze zich als Argentijnse adel.’

De groep, beklemtoont hij, is behalve eigenzinnig en moeilijk doordringbaar vooral gevaarlijk. 'Niet alleen doordat deze groep veel macht heeft, maar ook door de banden die zij heeft met het leger en de privileges die zij zichzelf nog altijd toekent.’

Tegen het gedrag van de oligarchie is nooit veel weerwerk geleverd. Deels omdat exponenten van de groep vaak politieke sleutelrollen vervulden, deels omdat verzet tegen deze groep onmiddellijk kon rekenen op een reactie van de machtige vriend, het Argentijnse leger. Journalisten melden nog regelmatig aan mensenrechtenorganisaties dat ze worden bedreigd door speciale eenheden van politie of leger wanneer ze dieper onderzoek doen naar de achtergronden van de oligarchie, erover schrijven of anderszins kritiek uiten op de gunstige positie die de groep zichzelf in de samenleving toebedeelt.

Volgens verschillende mensenrechtenorganisaties is de pers in Argentinië nog altijd niet vrij. Ondanks het feit dat Argentinië zich probeert te democratiseren, is er sprake van een erfenis van de dictatuur en oude systemen die niet zomaar verdwijnen. Veel Argentijnen zijn nog steeds niet gerust op een democratische toekomst waarin de rol van het leger en de oude landadel tot een minimum is beperkt. Dit blijkt ook uit jaarverslagen van Amnesty International en Human Rights Watch. Vooral deze laatste heeft gewezen op het gedrag van de politie in de provincie van Buenos Aires, waar behalve verdachten van wetsovertredingen ook journalisten nog met intimidatie en marteling worden bedreigd en de provinciegouverneur zich ronduit uitspreekt voor marteling van 'die criminelen’.



Jorge Zorreguieta vertegenwoordigde in de regering-Videla als minister van Landbouw en Veeteelt het traditionele establishment. Dat wilde in de toenmalige Argentijnse samenleving zeggen: de financiële ruggengraat van het dictatoriale bewind. Zijn departement viel onder dat van Economische Zaken, waarvan minister Martínez de Hoz grote stukken land in natuurgebieden tegen bodemprijzen aan zijn vrienden uit de oligarchie aanbood. Een van die gebieden lag bij San Carlos de Bariloche in de Andes van Patagonia, vooral bekend geworden door Erich Priebke, de SS-officier die oorlogsmisdaden beging in Italië. Behalve deze ex-nazi werden in de tijd van Perón nog vele andere ex-nazi’s door een speciale gezant van de regering het land binnengeloodst. In Bariloche was plaats genoeg.

De plaatselijke journalist Abel Basti reageert zeer stellig als hem vanuit Nederland naar de positie van deze gevluchte nazi’s wordt gevraagd.


Basti:

'Als er iets duidelijk is op dit moment, dan is het wel dat die Duitsers en de oligarchie vanaf het begin warme contacten hadden. De meeste Duitsers werden zonder moeite in de elite opgenomen.’

Ook de familie Zorreguieta bezat een huisje in Bariloche. Raúl González Guerra doet als journalist van El Cordillerano, het grootste dagblad in de regio, dagelijks verslag vanuit Bariloche en omgeving.

González Guerra:

'Ja, de Zorreguieta’s hadden hier een huisje, zoals wel meer elitefiguren, en als ik het goed heb ging die dochter die nu met jullie kroonprins is hier nog een tijdje naar een instituut.’

Was dit hetzelfde instituut waarvan Erich Priebke lange tijd voorzitter was, het instituut Primo Capraro? Een collega van Basti, Juan Irigaray, opgegroeid in Bariloche en werkzaam als correspondent voor de Spaanse krant El Mundo, zegt dat dat moeilijk anders kan.

Irigaray:

'Primo Capraro stond algemeen bekend als het beste instituut in Bariloche en al die elitefiguren sturen hun kinderen hier naartoe. Dat hebben die Zorreguieta’s zeker ook gedaan.’

Jorge Zorreguieta is voorzitter van de culturele vereniging van Baskische Argentijnen, Juan de Garay, die eveneens vanuit Bariloche opereert. Ook deze vereniging is volgens hoogleraar Álvarez Gila exemplarisch voor de achtergrond van de familie: elitair, rijk, prestigieus, oligarchisch. Vaak ook zeer katholiek. 'Een eigen wereldje. Echt het authentieke Argentinië van de latifundias.

Zij stonden aan de basis van de Argentijnse maatschappij, als eerste grootgrondbezitters. Ze hebben later een grote groep nationalisten uit Baskenland in hun gelederen opgenomen die na de Burgeroorlog uit Spanje vluchtten.’

Internet levert de volgende toeristische informatie op over het skioord Bariloche: 'Beiers aandoend’, 'Oktober Bierfeste’, in de kiosken ligt het Duitse Argentinisches Tageblatt, er is een Munich Restaurant en een Hotel Edelweiss. Sinds begin jaren vijftig was Priebke er gevestigd en lange tijd is prins Bernhard er op vakantie gegaan. Máxima heeft er prins Willem-Alexander aan haar familie voorgesteld.

Na de mislukking van de dictatuur en het echec van de Falkland-oorlog leek de oude elite er uiteindelijk van doordrongen dat hun economische belangen niet langer gewaarborgd waren.

'Maar’, zegt onderzoeker Díaz Dionis, 'de oude machthebbers ontkennen nog steeds dat het oude systeem zijn tijd heeft gehad en dat de wereld niet meer lijkt op die van de negentiende eeuw, waarvan ze een directe afgeleide zijn.’