Laaghangende oordelen

Bekeerlingen

De afgelopen weken heb ik veel gelezen over bekeringen, omdat ik nieuwsgierig ben naar wat atheïstisch opgevoede mensen nu zo aantrekt in een religie. De meeste redenen die bekeerlingen noemen kun je zelf ook wel bedenken. In religie is nog poëzie, nog warmte. Hun ommekeer is een antwoord op een verlangen naar:

‘Iemand die je hoort.’
‘Gekend te zijn.’
‘Duidelijkheid.’
‘Een bewustere manier van leven.’
‘Een leven waarbij alles op z’n plek valt.’
‘Steun van een kracht buiten jezelf.’

Of die kracht nu een hogere macht is of de gemeenschap, zoals Émile Durkheim stelt, het lijkt eerder om de verhouding daartoe te gaan dan om een heldere definitie. Stephan Sanders hoeft zelfs niet te weten of God echt bestaat of een verzinsel is: ‘De mensen die God bedachten, werden, terwijl ze daarmee bezig waren, ook weer uitgevonden door die God.’

De meeste bekeringsverhalen die ik las waren van nieuwe moslims, van wie er in Nederland naar schatting zeventienduizend zijn. Logischerwijs mogen zij op de meeste media-aandacht rekenen. In de strijdende islam zijn het vaak de bekeerlingen die de aanslagen plegen en de onthoofdingen uitvoeren. In veel artikelen wordt een link gelegd met de bewijsdrang die bekeerlingen voelen om een goede moslim te zijn.

Spiritueel gemotiveerde bekeringen in grote aantallen hebben iets angstaanjagends. De Amerikaanse socioloog Ann Swidler muntte het mooie concept ‘unsettled times’ om periodes in de geschiedenis mee aan te duiden waarin mensen niet langer handelen op basis van gewoonten en gezond verstand, maar volgens een bepaalde ideologie. Zij doelt op tijden van revoluties en veranderende sociale verhoudingen. In zulke tijden is een bekering naar een (andere) ideologie een logische stap.

De geweldige hbo-serie The Leftovers laat dat goed zien. Na een grote mysterieuze ramp waarbij twee procent van de wereldbevolking plotsklaps in het niets verdwijnt, ontstaat er een wildgroei van sektes en activiteiten om het geheimzinnige verlies te duiden, te verdragen en om te dealen met de mogelijkheid van een volgende ramp. Of zoals het personage Laurie zegt: om de echte gevoelens van gemis en onzekerheid niet aan te hoeven gaan.

Leven we nu in unsettled times?

De decennia rond de vorige eeuwwisseling waren het in elk geval. Binnen de culturele elite werden veel mensen ineens katholiek, denk aan mensen als Jan Toorop en Frederik van Eeden. Grote sociale (emancipatie)bewegingen maakten hen onzeker, en de Eerste Wereldoorlog versterkte het gevoel dat de wereld bezig was ten onder te gaan. De Middeleeuwen staken daarbij af als een periode van harmonie en duidelijke gezagsverhoudingen. Het verzet tegen moderne ontwikkelingen dreef sommigen overigens ook richting fascisme.

Schuld is wat de beproefde mens richting religie drijft

Het tweede seizoen van The Leftovers speelt zich af in het enige stadje op aarde waar tijdens de Departure niemand is verdwenen. De gevolgen zijn borstklopperij van de inwoners, bizar hoge huizenprijzen en ontelbare pelgrims, die maandenlang buiten de afgesloten stad kamperen om een polsbandje te bemachtigen, zodat ze er bijvoorbeeld heilig water kunnen kopen. Wanneer dan op raadselachtige wijze ineens toch drie meisjes verdwijnen, worden er schuldigen gezocht, gaan mensen bij zichzelf te rade, bloeit bijgeloof zelfs bij de allernuchtersten.

Schuld is geloof ik hét thema van dit tweede seizoen. En schuld is wat de beproefde mens richting religie drijft. Waar zijn verder nog mogelijkheden tot boetedoening en vergeving? Een nieuw leven? De mogelijkheid door te leven?

Afscheid van het geloof was in mijn eigen geval ook een afscheid van de hoop op geschonken vergeving. Niet iets om maar even vaarwel te zeggen voor iemand die geleerd heeft in zichzelf niets goeds te zien. Waar moet je heen op momenten dat je niet meer in de spiegel durft te kijken?

Dat is leven, denk ik nu. Daarmee dealen. Met onherroepelijke fouten, onvergeeflijke daden. Echte, bedoel ik. Wie van zichzelf denkt dat hij slecht is, kan altijd wel iets vinden om zich schuldig over te voelen. Dat is aangeleerd gedrag, dat valt weer af te leren. Ook dat is leven.

Ik realiseer me dat ik dit schrijf volgens de formule: toen dacht ik… nu weet ik… Tijdens mijn zoektocht naar bekeringsverhalen stuitte ik op Amerikaans onderzoek dat liet zien dat alle bekeerlingen zo praten. Ze herdefiniëren hun verleden als problematisch en weten daar nu de juiste bron van schuld voor aan te wijzen. (Ze dachten dat de oorzaak buiten henzelf lag, maar nu weten ze dat ze zelf verantwoordelijkheid moeten nemen. Of, zoals in mijn geval: ik dacht dat het aan mezelf lag, maar het is ook zeker het systeem waarin ik opgroeide.) Er zijn nog meer kenmerken. Zo willen ze absoluut niet vergeleken worden met bekeerlingen van andere sektes. Ook laten ze de rol van bekeerling andere identiteiten (die van vader of moeder, broer of zus, student et cetera) overschaduwen.

Mijn eigen levensgeschiedenis kenmerkt zich inderdaad door een voor en een na, en een kerkelijk gestuurd verleden, en al zie ik mezelf eerder als schrijver dan als bekeerling, mijn publieke identiteit hangt er wel degelijk mee samen.

Zo brengt je nieuwsgierigheid je bij iets wat je helemaal niet weten wilt. Dat je meest particuliere verhaal, namelijk dat je je losmaakt van je oude omgeving en elders op zoek gaat naar antwoorden op je vragen, jouw eigen eenzame avontuur, hetzelfde script kent als dat van willekeurig wie zijn of haar leven ooit een keer heeft omgegooid.