Belaagd van alle kanten

In het rapport Verloren krediet komt de commissie onder voorzitterschap van Jan de Wit tot de conclusie dat het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank de ernst van de economische crisis hebben onderschat. Anders gezegd: twee bolwerken van vaderlandse deskundigheid blijken niet voldoende verstand te hebben gehad van een van de grootste problemen die ons nu bedreigen. Wat daarvan de gevolgen zijn kan niemand precies zeggen. Maar er is één troost: het CPB en De Bank zijn de enige niet. Al sinds het ‘omvallen’ van de Amerikaanse hypotheekbanken Fanny May en Freddie Mac, nu meer dan twee jaar geleden, worden wij, de economisch onwetenden, bestookt met diagnoses, analyses, adviezen en voorspellingen van degenen die hun faam aan hun expertise danken. En begrijp me goed: hiermee wil ik niet insinueren dat al deze deskundigen eigenlijk Jomanda’s van de economie zijn. Ik wil niet zeggen dat we er beter aan zouden doen al die deskundigheid aan onze laars te lappen. Alleen bewijst de ervaring opnieuw dat de economie op z'n minst even moeilijk valt te doorgronden als het menselijk lichaam.
Toch kunnen we met de zekerheid van de dag vaststellen dat door het dreigende Griekse staatsfailliet de crisis nu ook de euro heeft bereikt. Wat moet je je, om te beginnen, bij het failliet van een staat voorstellen? Dat de overheid de publieke diensten niet meer kan betalen, de politie, de brandweer, het openbaar vervoer, de gezondheidszorg, de pensioenen. Zonder de staat zakt de samenleving binnen een paar weken weg in een chaos. Ondenkbaar. Dus snellen de Europese partners te hulp. Maar zal dat nog bijtijds resultaat hebben? De Grieken hebben een van de gulste verzorgingsstaten die gecombineerd wordt met een van de meest corrupte. Vriendjespolitiek, belastingontduiking, verspilling, het hoort er allemaal bij. Die nationale gewoonten genees je niet met een miljardenkrediet en beloften van beterschap. Paul Krugman, econoom, Nobelprijswinnaar en columnist, heeft een radicalere oplossing. Griekenland zou de euro moeten verlaten, terug naar de drachme en deze munt devalueren zodat de export wordt gestimuleerd. Om te beginnen. Maar deze operatie zou in Europa schokgolven met onvoorspelbare gevolgen hebben. Dus na een column van argumenten voor en tegen ziet Krugman impliciet van dit advies af. Tenzij de Europese leiders veel vastberadener worden zal het waarschijnlijk toch slecht aflopen, met of zonder drachme. Zo hoor je het 'ns van een ander.
Laten we proberen de economische crisis in breder perspectief te plaatsen. Een van de diepste oorzaken is het excessieve consumentisme dat mensen ertoe brengt op alle mogelijke manieren zo 'lekker’ mogelijk te leven zonder zich serieus af te vragen of ze al dit lekkers wel kunnen betalen. Daardoor is de Amerikaanse hypotheekcrisis ontstaan. De banken verstrekten exorbitante leningen zonder zich af te vragen of die wel konden worden afbetaald. Dat lukte al te vaak niet, en dus werden tienduizenden uit hun huis gezet. Het hyperconsumentisme heeft er ook toe geleid dat er voor kapitalen met de creditcard werd gekocht zonder dat daar een dekking tegenover stond. Kopen op de pof. Een goed Nederlands woord voor creditcard lijkt me: pofkaart. Meer mensen gingen failliet, en zo is deze paradox ontstaan: er werd minder geconsumeerd (met als gevolg de sluiting van winkels, bedrijven, fabrieken) maar het consumentisme is gebleven. Dat heeft geleid tot een diepe politieke onvrede, die in ieder westers land op een eigen wijze tot uitdrukking komt. In Amerika heeft de Tea Party-beweging de wind in de zeilen. In Griekenland houden vooral de linkse revolutionairen hun demonstraties, waarbij vorige week drie doden zijn gevallen. En in Nederland zal op 9 juni blijken hoe gevoelig de kiezers zijn voor de ruk naar rechts.
Dan hebben we naast de crisis van de economie en de problemen met het consumentisme de uitzichtloosheid van de grote buitenlandse politiek. Het hele Westen is sinds 11 september 2001 in toenemende mate gevangen in een nieuw soort oorlog waarvan het einde niet in zicht is. Net als in de economie is er aan deskundigen geen gebrek, maar ook hier heeft zich nog niemand met een geloofwaardige oplossing aangediend. Deze crisis manifesteert zich in de uitzichtloze Afghaanse oorlog, het onopgeloste vraagstuk van het bevrijde en gedemocratiseerde Irak, het permanente conflict tussen Israël en Palestina en de opkomst van Iran. Dat is allemaal nog betrekkelijk ver weg. Maar de verzamelde bedreiging dringt door tot ons dagelijks leven, in de vorm van een nieuw, georganiseerd staatswantrouwen, op steeds meer plaatsen alle mogelijke soorten van steeds geavanceerder elektronische bewaking die dan weer niet de begeerde zekerheid blijkt te geven.
Binnen tien jaar is het consumentisme geworden tot een cultuur van minder genieten en meer angst, en tot dusver heeft nog geen club, partij of genie zich aangediend die ons uit dit dilemma kan bevrijden.