België in vijf bedrijven

Belgisch zijn of niet zijn

In België is de Grote Splitsing afgewend door een kleine splitsing. Voor buitenstaanders is het niet te begrijpen, voor Vlamingen en Walen is het emotioneel. Van België naar België 2.0 in vijf bedrijven.

Bedrijf 1 de drama queen gilt
Plaats: het Belgische parlement, de
grote zaal van de Kamervoorzitter
Tijdstip: 13 september 2011, 02.20 uur
Personages: formateur Elio Di Rupo
en de voorzitters van de Vlaamse
en Franstalige christen-democraten,
liberalen, socialisten, en groenen

‘Bande d'irresponsables! Zooitje onverantwoordelijken!’ gilt Elio Di Rupo. Hij gooit zijn twee mobiele telefoons door de vergaderzaal. 'Morgen komen we nog één keer samen. Als het dan niet lukt, is het gedaan. Fini!’
In een bevlogen exposé heeft de Belgische formateur (een Franstalige socialist) zojuist in herinnering gebracht dat hij als kind van een alleenstaande, analfabete moeder alle kansen heeft gekregen in België. In welk ander land kan een homoseksuele genaturaliseerde immigrant premier worden? 'We gaan dat toch niet allemaal weggooien voor een dom symbool’, jammert hij.
Al weken onderhandelt Di Rupo met acht partijen over een nieuwe regering, een hervorming van de staat en een nieuwe begroting. Ze staan nergens. Eerst moet een lastig symbooldossier (splitsing van de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde, kort BHV) worden aangepakt, maar de gesprekken lopen voor geen meter.
De kans is groot dat Di Rupo, 458 dagen na de verkiezingen, als laatste in een rij van 'bemiddelaars’, 'informateurs’ en 'preformateurs’ zijn opdracht zal moeten teruggeven aan koning Albert II. Als hij faalt, zijn nieuwe verkiezingen onafwendbaar. En die zullen deze keer de Grote Splitsing als inzet hebben. Die van België.
Di Rupo voert de commedia dell'arte ten top door de luchtmacht naar Nice te sturen om koning Albert uit zijn vakantieverblijf te gaan oppikken.
Een paar dagen later komen de onderhandelaars opnieuw samen. Drama queen Di Rupo lijkt zijn zin te krijgen. Om 17.00 uur twittert een journalist van Le Soir dat de sfeer 'constructief’ is. Enkele minuten later lekt uit dat de deal bijna rond is. Het land houdt de adem in. ’s Avonds, nog voor het akkoord op papier staat, geven kopstukken van de partijen al tekst en uitleg in de tv-studio’s. De dagen erna spreken de kranten van een 'historisch’ akkoord. Oud-premier en grijze eminentie Jean-Luc Dehaene verwelkomt de terugkeer naar 'de essentie van het Belgische politieke bestel; dat men het doet op basis van politieke akkoorden en niet met aanslagen en bommen zoals in andere landen’.
Als we Het Belgisch labyrint, het meesterwerk van Geert van Istendael, mogen geloven, is het Belgische akkoord ook goed nieuws voor Europa. Zijn boek eindigt zo: 'Valt mijn land uit elkaar, dan ratelt een domino-effect door Europa. Als België uiteenvalt, is het onze beurt, denken Catalanen, Basken, Schotten, Noord-Italianen. En anderen. Want ook zij willen, zoals de Vlaamse nationalisten, de solidariteit met hun minder fortuinlijke buren opzeggen. Ook zij willen al het geld voor zichzelf houden. Dat is een dreigend vooruitzicht. Europa zal Belgisch zijn of zal niet zijn.’

Bedrijf 2 het Griekse drama
Plaats: het Belgische parlement
Tijdstip: 12 en 14 september 2011
Personages: Belgische parlementsleden,
onder wie Peter Van Rompuy, de zoon van
Europees voorzitter Herman Van Rompuy

Op hetzelfde moment dat Di Rupo BHV splitst en zo de deur op een kier zet voor de redding van België buigt het Belgische parlement zich elders in het gebouw over de vraag van Europa om de waarborgen van de European Financial Stability Facility uit te breiden tot 34 miljard euro. Overal in (Noord-)Europa komen regeringen in de problemen wanneer ze in hun parlement steun vragen voor Griekenland en de andere PIGS-landen. Eurosceptische partijen vragen zich af waarom je landen die te veel schulden hebben gemaakt de kans zou geven om voortaan nog goedkoper schulden aan te gaan. 'Een Europese transferunie zal de eurozone niet redden, maar kapotmaken’, zegt Nederbelg en europarlementslid Derk Jan Eppink.
In België taalt daar niemand naar. Het hartland van de EU is nog steeds pro-Europees. Het levert met Herman Van Rompuy niet voor niets de voorzitter ('president’, zeggen de Belgen) van de Europese Unie. En Brussel is - ondanks tegenspartelen van Straatsburg - de enige echte Europese hoofdstad.
Alle parlementsleden scharen zich achter de EFSF, behalve het racistische Vlaams Belang en de populistische LDD van ex-judocoach Jean-Marie Dedecker (en Derk Jan Eppink).
Ook de Nieuw-Vlaamse Alliantie van Bart De Wever keurt de steun aan Griekenland goed in de Belgische Kamer en Senaat. Dat wekt verbazing, aangezien De Wever in juli de onderhandelingstafel verliet omdat hij vond dat de voorstellen van Elio Di Rupo geen einde maakten aan de transfers tussen het rijke Vlaanderen en het arme Wallonië en Brussel.
Waarom is de N-VA wél solidair met de Grieken en niet met de Walen?
Parlementslid Peter Van Rompuy (31), zoon van, heeft daar een interessante verklaring voor: 'Europa is een objectieve bondgenoot van de Vlamingen. Europa wijst de weg die België zou moeten volgen. De zes doelstellingen (ook wel sixpack genoemd - kvdb) die worden opgelegd aan de lidstaten sluiten nauw aan bij de eisen van de Vlaamse onderhandelaars en zeker van De Wever: lagere tekorten, afbouw van de schuld, matigen van de lonen, meer mensen aan het werk, hogere pensioenleeftijd en meer investeren in onderzoek en ontwikkeling. De druk van Europa zou de Franstalige socialisten ertoe kunnen bewegen om eindelijk werk te maken van hervormingen.’
Met andere woorden: De Wever hoopt dat Europa België (lees: Di Rupo) zal dwingen om fors te besparen, de lonen te matigen en de sociale zekerheid af te bouwen. Dan zou er minder geld van de 'hardwerkende’ Vlamingen naar de 'potverterende’ Walen vloeien.
En nog iets. België kwam de laatste maanden steeds vaker in het vizier van de ratingbureaus. Door nu gul te zijn voor armere Europese landen hoopt België dat het ook steun zal krijgen mocht het ooit zelf door het ijs zakken.
Om te begrijpen waarom de Belgische kranten na een week nog steeds niet uitgeschreven raken over BHV, terwijl ze over de steun aan Griekenland maar een paar lijntjes van het persbureau Belga overnamen, moeten we ons onderdompelen in de recente Belgische geschiedenis.
Opnieuw halen we wijsheid bij Geert van Istendael. In Het Belgisch labyrint stelt hij dat de meest fundamentele regel van de Belgische politiek die van 'de evenredigheid’ is. België overleeft al sinds 1830 omdat de Vlaamse meerderheid (zes miljoen inwoners) nooit tegen de Franstalige minderheid (vier miljoen inwoners) heeft geregeerd. Die evenredigheidsregel werd zeven jaar geleden, op Valentijnsdag nog wel, brutaal geschonden.

Bedrijf 3 Valentijn en de Rubicon
Plaats: Ieper
Tijdstip: 14 februari 2004
Personages: Yves Leterme, voorzitter van
de Vlaamse christen-democraten (CD&V)
en Geert Bourgeois, voorzitter van de
democratische Vlaams-nationalisten (N-VA). En in een glansrol: Bart De Wever

Op Valentijnsdag 2004 sloten christen-democraten (CD&V) een kartel met de piepkleine Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA). Het gremium van de partij rekende er stiekem op dat het kleine partijtje snel zou worden opgeslokt. Dat was een misrekening. De N-VA dwong de christenen om steeds flinkere standpunten in te nemen in de taalgebonden dossiers. Vooral de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde kwam hoog op de agenda te staan. De Vlamingen zijn bang dat de dorpen rond Brussel verfransen, de Walen vrezen dat Brussel wordt afgesneden van Wallonië.
De emoties die BHV in België losweekt zijn voor buitenlanders niet te begrijpen. Het is zoals de Grieken die niet kunnen verkroppen dat een buurland zich Macedonië wil noemen.
Wanneer Leterme in 2004 de deelstaatverkiezingen wint, wordt hij premier van de Vlaamse regering. De onbekende Bart De Wever wordt voorzitter van de N-VA. Deze dan 34-jarige historicus zal de Belgische politiek grondig veranderen. Hij belichaamt een modern, conservatief no-nonsense-nationalisme dat schril afsteekt tegen de racistische variant van het Vlaams Blok/Belang.
De Wever komt erg vlot over op televisie. Hij laat zich ook gewillig interviewen door 'de bladen’ ('de boekskes’ zeggen ze in Vlaanderen). Daar horen foto’s bij van hem in zijn favoriete frietkot terwijl hij patat met klodders mayonaise en een berenlul binnenschrokt. Hij doorspekt zijn interviews en toespraken met Latijnse gevleugelde woorden. Peter Vandermeersch, nu hoofdredacteur van NRC Handelsblad, biedt hem al snel een column aan in De Standaard.
Samen met Leterme steekt De Wever de Rubicon over tijdens de federale verkiezingscampagne in juni 2007. Het Vlaamse kartel wil niet langer onderhandelen met de Franstaligen over BHV. Het resultaat is een verpletterende overwinning. Het kartel wordt de grootste partij van het land en Leterme haalt bijna achthonderdduizend voorkeurstemmen. Met veel branie beginnen hij en De Wever aan de regeringsonderhandelingen met de Franstalige partijen. Die weigeren echter elk gesprek over BHV, maar ook over andere dossiers die te maken hebben met de hervorming van de staat. Ze willen niet dat er getornd wordt aan de huidige federale structuur. Het Vlaamse kartel had nochtans campagne gevoerd met een confederatie als inzet: quasi-onafhankelijke deelstaten die - naar Zwitsers model - zouden onderhandelen over wat ze nog samen zouden willen doen.
De regeringsonderhandelingen slepen zo lang voort dat CD&V en N-VA op 7 november 2007 een bom gooien op de Belgische politiek. In de bevoegde kamercommissie laten ze de splitsing van BHV goedkeuren door de Vlaamse meerderheid. Maar de grondwet laat niet toe een wet goed te keuren die indruist tegen de belangen van de andere taalgroep. Een patstelling dus.
Als najaar 2008 de kredietcrisis losbarst is BHV niet gesplitst en is België nog steeds geen confederatie. Yves Leterme trekt opnieuw, maar nu achterwaarts, de Rubicon over en richt zich volledig op de redding van de banken (waarbij de lekkere brokken van Fortis in Nederlandse handen terechtkomen en die van Dexia in Franse). De N-VA blaast het kartel met CD&V op.
Na de verkiezingen van juni 2010 is de N-VA, een partij die het einde van België wil, plots de grootste van het land. Liberalen, christen-democraten en socialisten zakken allemaal tot een historisch dieptepunt. In Wallonië zijn de socialisten van Elio Di Rupo veruit de grootste partij geworden. De rechts-conservatieve, separatistische N-VA moet dus een regering vormen met de meest linkse en belgicistische partij van het land. Mission impossible.
Tot half juli 2011 blijft De Wever aan de onderhandelingstafel zitten. Wanneer formateur Di Rupo 'ultieme’ voorstellen doet die opnieuw niet ver genoeg gaan voor zijn radicale achterban haakt hij af. Dat is meteen de uitgelezen kans voor de Franstaligen én de andere Vlaamse partijen om een akkoord te sluiten, zonder N-VA.
Tegen die achtergrond is het al iets gemakkelijker te begrijpen waarom Di Rupo op 13 september de spanning ten top drijft. En waarom er nadien in de pers veel meer aandacht is voor BHV dan voor de Europese schuldencrisis.

Bedrijf 4 'Geile streel over je buik’
Plaats: Hotel de Trazegnies, ambtswoning
van de premier in Brussel
Tijdstip: 21 juni 2011
Personages: premier Yves Leterme, zijn
vermeende minnares M.V. en Frederik De Swaef, de piepjonge hoofdredacteur van Story

Op 21 juni 2011 steekt Frederik De Swaef, 27 jaar en de jongste hoofdredacteur van België, de journalistieke Rubicon over. In Story (een boekske) publiceert hij pikante sms'jes van premier Yves Leterme. Die zijn gericht aan een zekere M.V., een dame uit Brasschaat met wie hij - als getrouwde huisvader - een stomende relatie zou hebben gehad. Vlaanderen smult van ontboezemingen als: 'Je kust heel lekker… Ik zal meer… durven… Jij ook… Niet? Zoenen, strelen en genieten… X’ of 'Draai je nog eens lekker om… Geile streel over je buik. Zoen.’
Leterme’s besluit staat nu helemaal vast. Hij zal de Belgische politiek verlaten. Hij solliciteert bij Angel Gurria, de baas van de OESO, en die benoemt hem tot adjunct-secretaris-generaal.
Het nieuws van Leterme’s vertrek lekt uit, precies op dezelfde dag dat Elio Di Rupo zijn theaterstuk opvoert bij de acht onderhandelaars. Het draagt allemaal bij tot het drama van het moment: de ontslag nemende premier neemt nog eens ontslag. Hoe diep kan een land zakken.
Het is de ironie van de geschiedenis dat Leterme naar de OESO gaat. Die denktank van de rijke industrielanden is al jarenlang boos op België. Het land zou te gul zijn met sociale voordelen, heeft een belastingdruk die Scandinavische proporties aanneemt, een automatische koppeling van de lonen aan de inflatie ('de indexkoppeling’) én een werkloosheidsuitkering die onbeperkt is in de tijd. Al die maatregelen zijn een rem op de economische groei van het land, vindt de OESO.
Maar klopt die neoliberale analyse wel? België heeft drie jaar na de kredietcrisis een tekort van amper drie procent, de staatsschuld steeg veel minder fors dan die van de andere EU-lidstaten. De inflatie zal volgend jaar terugvallen tot twee procent en de werkloosheid daalt nu al bijna een jaar. Terwijl andere landen flirten met een nulgroei of een recessie groeide de Belgische economie het sterkst van alle landen in de Europese Unie.
Misschien zijn de door de OESO verketterde Belgische systemen van indexkoppeling en tijdelijke werkloosheid voor werknemers van bedrijven die het eventjes moeilijk hebben wel een voorbeeld voor de hele Europese unie. Ze hielden de koopkracht van de Belgen op peil en zorgden niet voor een daling van het consumentenvertrouwen. 'De index is onze AAA-rating’, triomferen de vakbonden.
Steeds meer analisten komen tot de conclusie dat al te draconische besparingen zoals in Groot-Brittannië of Griekenland de economische groei fnuiken. Het Belgische model zou dus wel eens school kunnen maken. Misschien ook bij de OESO.

Bedrijf 5 G1000, de burgertop
Plaats: Brussel, Tour & Taxis
Tijdstip: 11 november 2011
Personages: schrijver David Van Reybrouck
en duizend willekeurig gekozen Belgen

Als er uit de Belgische en de Europese crisis lessen te trekken zijn, dan is dat volgens Peter Van Rompuy dat de democratie ten onder gaat aan… te veel verkiezingen. 'Politici krijgen niet de tijd om plannen uit te werken en er de vruchten van te plukken. In België moesten we sinds 2007 al drie keer naar de stembus gaan. De komende drie jaar moeten we nog eens twee keer. Politici kiezen voor populisme en kortetermijnoplossingen omdat ze voortdurend campagne moeten voeren. De politici van vandaag kunnen alleen hun geloofwaardigheid herwinnen wanneer ze resultaten boeken. De burgers moeten opnieuw uitzicht hebben op een job en ze moeten erop kunnen vertrouwen dat ze later nog een pensioen zullen hebben. Zelfs wanneer dat betekent dat er draconische maatregelen moeten worden genomen, zijn mensen bereid om die prijs te betalen.’
Van Rompuy kan het weten. Zijn vader voerde in de jaren negentig - samen met Jean-Luc Dehaene - een drastische besparing door die België in de Europese Monetaire Unie bracht. De regering-Dehaene/Van Rompuy won nadien de verkiezingen.
Volgens Van Rompuy junior moeten alle ideologische bezwaren overboord: 'Aanhangers van het Amerikaanse model moeten beseffen dat de crisis ook daar hard heeft toegeslagen. Maar met forse belastingverhogingen en een ongebreidelde stijging van de lonen komen we ook nergens. De tijd dringt. Ook jongeren mét een job maken zich zorgen. Wie zal de torenhoge overheidsschuld afbetalen? Jongeren moeten zowel de vergrijzing financieren als sparen voor een eigen pensioen. Daarenboven zullen ze ook vele jaren langer moeten werken. Sommigen dachten dat jongeren toch niet meer op straat komen om hun zorgen en idealen kracht bij te zetten, zoals in mei '68. Zij krijgen nu ongelijk. De laatste maanden werd Europa overspoeld door een golf van jongerenprotest. Dit manifesteert zich constructief, zoals de 15 Mei-beweging in Spanje. Maar soms ook destructief, zoals de Blackberry-rellen in Groot-Brittannië. De jonge golf van protest is nog lang niet uitgerold. 2011 wordt een even grote omwenteling als mei '68.’
Toch zal het niet enkel bij betogingen blijven. Er is volgens Van Rompuy meer aan de hand: 'Vandaag zijn alle jongeren politici. Volksraadplegingen met ja/nee zijn te simplistisch. G1000 is wat ze wél zoeken.’
De G1000? Van Rompuy is een fan van het opmerkelijke initiatief van schrijver David Van Reybrouck (40), bekend van het monumentale Congo: Een geschiedenis (Ako Literatuurprijs). Hij en een team van 'onafhankelijke denkers en doeners’ willen op 11 november 2011 een heuse 'burgertop’ organiseren in Brussel. Geen G7 of G20 waar enkel de staats- en regeringsleiders van de belangrijkste landen onder elkaar de koek verdelen. Op de G1000 zullen duizend burgers, gekozen uit een representatief staal van de bevolking, een hele dag praten over de Grote Problemen Van Deze Tijd. Walen en Vlamingen, mannen en vrouwen, autochtonen en allochtonen, hoog- en laaggeschoolden, jongeren en senioren.
'Wij willen niet in de plaats treden van de partijen of het parlement’, zegt Van Reybrouck. 'Maar toen we een jaar na de verkiezingen zagen dat er nog steeds geen regering was, hebben we besloten hen een handje te helpen. De representatieve democratie stamt uit de negentiende eeuw en ligt onder vuur. Ze heeft krukken nodig om overeind te blijven. Dat is de G1000. De overlegdemocratie is de Democratie 2.0 die rekening houdt met de mondige burgers, met de sociale media.’
De organisatie van de G1000 loopt als een trein. Saatchi&Saatchi werkt gratis aan een campagne, media stellen gratis reclameruimte ter beschikking, bedrijven leveren materiaal om de top zelf in goede banen te leiden.
Waarover de G1000 het precies zal hebben, is nog niet zeker. Alvast niet over Brussel-Halle-Vilvoorde. 'We hebben via onze website agendapunten verzameld voor de top. De juiste rangorde ligt nog niet vast, maar BHV zal niet hoog eindigen. Meertaligheid is blijkbaar belangrijk. En de toekomst van de pensioenen, de hervorming van het banksysteem, de vraag of onze overheid niet te groot geworden is’, zegt Van Reybrouck. 'De klassieke taalgebonden problemen die de Belgische politiek vaak beheersen, kwamen maar sporadisch naar boven. Het enthousiasme is enorm. Veel mensen vragen zelf of ze mogen deelnemen aan de G1000, maar de deelnemers worden door telefonische enquêtes en na huisbezoeken gekozen. We willen ook mensen bereiken die meestal niet deelnemen aan het politieke debat. We stimuleren daarnaast iedereen om kleine versies van de G1000 te organiseren in het hele land. Vrouwenbewegingen, vakbonden, jongeren, studenten. 11 november moet de dag worden dat iedereen in het land zich buigt over de problemen van België, Europa en de wereld.’
Op 11 november wordt de wapenstilstand van de Grote Oorlog (1914-1918) herdacht. Afwachten of (premier?) Elio Di Rupo op 12 november de luchtmacht moet inschakelen om de koning naar veiliger oorden over te vliegen, dan wel om hem terug naar Brussel te brengen voor een groots volksfeest ter ere van België 2.0. Of we dan nog met de euro zullen betalen of opnieuw met de Belgische frank is nog zo'n open vraag.

Karl Van den Broeck was tot 2011 hoofdredacteur van weekblad Knack. Daarvoor was hij chef nieuws en chef cultuur bij dagblad De Morgen.
Geert van Istendael, Het Belgisch labyrint, Atlas, 312 blz., € 19,95.
Meer over de G1000: www.g1000.org