Berlijn – Streng is het oordeel, nu deze week het nieuwe etnografische museum in het prestigieuze Humboldt Forum in Berlijn zijn deuren heeft geopend. ‘Een symbool van Duitse heerschappij’, schrijft Der Spiegel meedogenloos. Zelfs bondspresident Frank-Walter Steinmeier weet even niet hoe hij zijn toespraak feestelijk moet beginnen: ‘Zo, nu staat het hier’, begint hij zijn toespraak: ‘En nu?’

De twijfel vormt een schril contrast met nog geen acht jaar geleden, toen de bouw begon van dit ‘grootste cultuurproject van Duitsland’. Het Humboldt Forum, zo zei de toenmalige burgemeester Klaus Wowereit in 2013, zou niets minder dan een ‘boodschap aan de wereld’ zijn, Berlijn zou een symbool van Duitse ‘Weltoffenheit’ in zijn centrum krijgen.

Achteraf is het bijna naïef te noemen. spd-kanselier Gerhard Schröder besloot dat het voormalige keizerlijke stadsslot dat op deze plek had gestaan herbouwd zou moeten worden. Maar alleen een oud paleis zou de Bondsdag nooit goedkeuren, dus werd er naarstig naar een passende inhoud gezocht. De vondst: de haast vergeten etnografische collecties uit de buitenwijk Dahlem zouden naar het centrum van Berlijn komen.

Daarmee zou het slot een ‘museum voor de wereldcultuur’ worden, waarin de ‘dialoog der culturen’ centraal zou staan. Het werd vernoemd naar de gebroeders Wilhelm en Alexander von Humboldt, die ‘het goede’ uit de Duitse geschiedenis zouden representeren. Eigenlijk was het Forum daarmee mede bedoeld als een positieve tegenhanger van het holocaustmonument dat even verderop in Berlijn werd gebouwd.

Twintig jaar later valt de opening van de etnografische collectie midden in de felle discussie over het koloniale verleden van Duitsland in Afrika – dat weliswaar kort was, maar wel bloedig. Dat wat een representatie van het ‘weltoffene Duitsland’ moest worden, blijkt ineens óók een verhaal over schuld te zijn geworden.

Berlijn lijkt er een nieuw historisch probleem bij te hebben. Of toch niet? De discussie wordt nu heftig gevoerd, maar laat ook zien dat er voor het eerst een nieuwe omgang met het erfgoed wordt gezocht. Het Humboldt Forum heeft de discussies over het kolonialisme nu onderdeel van de expositie zelf gemaakt – zelfs als deze onaangenaam zijn.

Volgens bondspresident Steinmeier maakt het de plek tot een nieuw symbool voor Duitsland als migratieland. Hier zal het niet om eenduidige antwoorden gaan, hier worden vragen gesteld – ‘ook aan onze natie’. De dialoog der culturen moet nu pas echt beginnen.