Berlijnse onbescheidenheid

Het indrukwekkendste beeldbombardement in Berlijn kwam dit jaar niet van het filmfestival, maar van de tentoonstelling George Grosz: Berlin - New York. Grosz herinnerde er met zijn nog immer explosieve tekeningen en schilderijen aan dat er maar weinig films zijn die bijtend, extreem of onbeschaamd durven te zijn. Slechts zeer weinigen in de filmwereld maken hierop een uitzondering en tot die uitzonderingen behoort zeker Herbert Achternbusch.

Achternbusch is misschien wel de enige Duitse filmer die je met enig recht een erfgenaam van Grosz zou kunnen noemen. Achternbusch legt zich als schrijver en cineast al jaren toe op een geheel eigen vorm van maatschappelijke satire. Hij is een burleske literaire en filmische anarchist die zich op zijn Beierse uitvalsbasis in het hol van de leeuw bevindt. Zijn weerbarstige nieuwe film Hades draaide in Berlijn zowaar in competitie - een daad van de festivalorganisatie die je alleen maar als moedig kunt omschrijven. De film lijkt aanvankelijk een van die bizarre komedies waar Achternbusch een patent op heeft. Het Hades van de titel is de naam van een mallotige begrafenisonderneming en Achternbusch speelt zelf de hoofdrol van de doodskistenfabrikant die ook Hades heet. De als een soort witte Indiaan uitgedoste Hades verzorgt bijna vrolijke begrafenissen. Zo behoort het tot de mogelijkheden om een feestelijk uitgedoste lijkwagen te laten trekken door een blauwgeschilderde olifant. De moeder en de zuster van Hades kwamen om in het getto van Warschau, wat aanvankelijk voor deze ogenschijnlijk bizarre klucht wat vreemde informatie is. Maar dan wordt de kluchtige atmosfeer bruusk afgewisseld met documentaire beelden van de holocaust. Een groter contrast dan tussen de kleurige anarchie van Achternbusch en de vertraagde, uitvergrote beelden van menselijke kadavers is nauwelijks denkbaar.
Achternbusch doet glimlachen verstijven tot grimassen in een film die vanwege zijn originele, wrange humor en zijn ongeremde gebruik van schokkende beelden met recht met het werk van de grote Grosz kan worden vergeleken. Grosz was niet alleen een politiek satiricus die grof en onbeheerst durfde te zijn, hij had ook een nietsontziende blik op de meer liederlijke kant van de mens.
Iets van die medogenloze blik op het menselijke verval is ook te proeven in de nieuwe film van de jonge Litouwse regisseur S>pa108<arunas Bartas. Bartas verwierf enige faam met de fraaie melancholische film Trys dienos. Zijn nieuwe film Koridorius is ook fraai, maar nog zwarter en melancholischer. Koridorius is Litouws voor corridor. De film speelt zich af op een corridor van een afgeleefd en armoedig woongebouw in Vilnius. De gang vormt ook de ruggegraat van de film, die op een associatieve manier portretten van de gangbewoners aan elkaar rijgt. Hoogtepunt van de film is een met alcohol overspoeld feest waarop de bewoners hun frustraties op elkaar botvieren. Bartas bereikt in zijn aan de documentaire grenzende verbeelding van deze scenes de grenzen van wat te verdragen is. De film heeft een Nederlandse distributeur, dus er komt nog een gelegenheid om op dit droevige meesterwerk terug te komen.
De Japanner Kazuo Hara maakte met The Emperors Naked Army Marches On (1987) de meest verpletterende documentaire die ik ken. Kazuo Hara’s nieuwe film A Dedicated Life heeft niet die griezelige kracht, maar is toch altijd nog sterker dan de meeste documentaires. In A Dedicated Life volgt Kazuo Hara de controversiele Japanse schrijver Mitsuharu Inoue. Het was zijn bedoeling om de schrijver over een periode van tien jaar te volgen, maar de hoofdpersoon kreeg vrij snel na het begin van zijn project kanker. Hara paste zich aan die omstandigheid aan en maakte een indringend portret van het sterven van de schrijver.
Om de kracht van de Grosz-tentoonstelling te kunnen evenaren hadden er op het festival van Berlijn tientallen films moeten draaien met de gekte van Achternbusch, de tergende treurigheid van Bartas en de hardnekkige onbeschaamdheid van Kazuo Hara. Dat is natuurlijk te veel gevraagd en daarom zou het de filmwereld passen iets meer bescheidenheid aan de dag te leggen. Want bescheidenheid is in dit wereldje nog zeldzamer dan echte grootsheid.