Europese verkiezingen

Berlusconi er gratis bij

Volgende week zijn de verkiezingen voor het Europees Parlement. De lijsttrekkers zijn niet erg bekend. Maar misschien is dat helemaal niet zo’n probleem. Stem Eurlings en krijg Berlusconi er gratis bij.

Waarover gaan de Europese verkiezingen van volgende week? Niet over de maximale kromming van de banaan, het verbod op chocolade sigaretten of de nieuwe ladderverordening voor glazenwassers. Toch komen deze hilarische voorbeelden van Europese regeldrift in ieder campagnedebat even voorbij. Het irriteert de Nederlandse lijsttrekkers, maar een alternatief discussieonderwerp hebben ze niet. Ze botsen in hun verkiezingsprogramma’s over de toekomstige inrichting van de Europese Unie, maar proberen in radio- en televisiedebatten vooral hun Nederlandse standpunten over het voetlicht te brengen. De Nederlandse steun aan de oorlog in Irak spreekt meer tot de verbeelding dan het aantal leden van de Europese Commissie of de in Nice bekonkelde stemmenweging. Het gaat in discussies dus bij voorkeur over de vraag of de Nederlandse bijdrage aan de stabilisatiemacht in Irak moet worden voortgezet. En de uitkomst is voorspelbaar: CDA en VVD steunen het kabinet en daarmee het ingezette Irak-beleid, en de PvdA is tegen.

Maar het waren Europese verkiezingen. En Europa heeft vooralsnog geen gemeenschappelijk buitenlands beleid. De discussie over Irak is dus een non-discussie: Europa doet in Irak slechts aan humanitaire hulp. Toch is juist «Irak» het belangrijkste Europese twistpunt van de afgelopen anderhalf jaar geweest. Groot-Brittannië, Spanje, Nederland en enkele nieuwe lidstaten steunden Amerika en kwamen lijnrecht tegenover Frankrijk en Duitsland (en België) te staan. De oorlog in Irak werd een politiek conflict op wereldschaal, en vaderlands lievende Amerikanen boycotten Europese producten vanwege het Frans-Duitse standpunt. Maar juist hierover kan de Nederlandse kiezer zich komende week niet uitspreken.

Ben je vóór de oorlog, dan zou je geneigd zijn op het CDA of de VVD te stemmen. Maar in Brussel en Straatsburg zit Camiel Eurlings (CDA) straks in één fractie met partijgenoten van de Franse president Chirac, die juist helemaal niet voor die oorlog was. En een stem op de VVD is inwisselbaar voor een stem op D66 omdat beide partijen lid zijn van de fractie van Europese liberaal-democraten. En verklaarde D66 zich in maart 2003 niet tégen de oorlog? Wie zich als tegenstander van de oorlog meer thuis denkt te voelen bij Max van den Berg (PvdA) komt evengoed bedrogen uit. In de Europese sociaal-democratische fractie krijg je het Britse Labour van Tony Blair er gratis bij. En om het dan nóg ingewikkelder te maken: de meeste Europese Labour-parlementariërs zijn het eigenlijk weer niet zo heel erg eens met hun eigengereide premier en partijgenoten in het Lagerhuis in Londen. Want al heeft Europa geen gezamenlijk buitenlands beleid, europarlementariërs hebben overal een mening over en het Europees Parlement is niet te beroerd om in een resolutie voor die mening uit te komen.

«Allemaal heel raar, dat moet ik toegeven», erkent scheidend CDA-europarlementariër Arie Oostlander. Sinds 1989 maakt Oostlander deel uit van de grootste van de zeven fracties in het Europarlement, die van de Europese Volkspartij. Behalve christen-democraten uit verschillende Europese landen zitten ook de Britse Conservatives en Forza Italia van de Italiaanse premier Berlusconi in deze fractie. «Dat vonden we indertijd niet leuk», zegt Oostlander. «Maar Forza Italia is ons erg meegevallen. Er blijken best een paar goede Italianen bij te zitten. En de rest is niet zo heel erg politiek.» Wanneer er gestemd moet worden, krijgen alle fractieleden een dik boekwerk met voorgekookte stemadviezen. «En dan lopen ze keurig in de pas», zegt Oostlander. «We hebben er dankzij Berlusconi gewoon een flink aantal zetels bij gekregen. Dat is alleen maar prettig natuurlijk. Eigenlijk zijn de Britten veel gekker.»

Wie CDA stemt, krijgt Forza Italia erbij. En wie D66 stemt, krijgt de VVD’er Jan Mulder. In Den Haag is het volstrekt taboe om te filosoferen over een fusie tussen de twee partijen, maar in het Europees Parlement zitten D66 en VVD al sinds jaar en dag in dezelfde liberale fractie. «Ach, zo groot zijn de verschillen niet», zegt Mulder: «In 98 procent van de gevallen stemmen we gelijk. De accentverschillen zitten vooral in de nationale politieke cultuur.» Bovendien, zegt Mulder, weegt de fractiediscipline niet zo zwaar in het Europees Parlement. Natuurlijk, hij ontvangt ook bij de wekelijkse stemmingen een pakket papier met de afgesproken stemadviezen, maar hij is redelijk vrij daarvan af te wijken. «Dat is in de nationale politiek, waar een kabinet in het zadel gehouden moet worden, wel anders», vindt hij.

Het is, zeggen Oostlander en Mulder, nu eenmaal noodzakelijk om in een groter fractieverband te werken. Er zijn zó veel vergaderingen dat je het als lid alleen niet aankunt. Het Europarlement kent enkele «niet-ingeschreven» leden — vooral van de extreem-rechtse partijen in België, Oostenrijk en Frankrijk — maar die krijgen weinig voor elkaar. «Soms betekent dat wel dat je oplettend moet zijn», zegt Oostlander. «Als het gaat om homorechten, dan moet ik de Conservatives goed in de gaten houden en mijn eigen koers varen. Dan lopen scheidslijnen dwars door fracties heen.» In de afgelopen zittingsperiode van het parlement waren er zo’n 6118 hoofdelijke stemmingen. Gemeten naar het totale aantal stemmingen is dat niet eens zo veel. Michiel van Hulten (PvdA) kan zich geen stemming herinneren waarbij hij niet met de fractie meeging. De Irak-tegenstelling Labour-PvdA komt in het Europees Parlement niet tot uitdrukking.

Volgens de Nederlandse europarlementa riërs zijn de klassieke ideologieën, die elders in de politiek al jaren geleden zijn opgegeven, in Europa nog springlevend. Tijd voor een pragmatische pan-Europese partij, met kandidaten uit verschillende landen, is het nog lang niet. «Nee zeg!» roept Van Hulten door de telefoon vanuit Frankrijk, «als je op buitenlandse kandidaten kunt stemmen, wordt de afstand tussen burger en politiek nóg groter.»

Tijdens een van de lijsttrekkersdebatten op televisie maakte ook columnist Ronald Plasterk zich vrolijk over het Europese verkiezingsongemak. Hij zei dat hij zijn Europese stembiljet graag inruilde voor een Amerikaans exemplaar: een stem op John Kerry bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen betekent uiteindelijk immers méér voor de invloed van Europa dan een stem op Camiel Eurlings of Max van den Berg. Plasterk: «Als ik echt wil dat het beter gaat met Europa in de wereld, dat Europa weer met respect behandeld wordt, dat polarisaties zoals over Irak weer diplomatiek opgelost worden, dat de VN weer de rol krijgen om te zoeken naar wapens en niet de VS, dan weet ik op wie ik moet stemmen: de Democraten in Amerika.»

Maar John Kerry is op de aanplakborden met verkiezingsposters niet terug te vinden. Waarschijnlijk had zijn beeltenis bij kiezers niettemin meer herkenning opgeroepen dan de onbekende hoofden, koeien (D66) en honden (SP) die nu op de affiches prijken. Alleen lijsttrekker Eurlings van het CDA heeft volgens opinieonderzoek een zekere naamsbekendheid. Die heeft hij evenwel niet te danken aan een heroïsche Brusselse zegetocht of aan een indrukwekkende door hem gelanceerde Europese richtlijn, maar aan zijn optreden als woordvoerder Irak van de CDA-fractie in de Nederlandse Tweede Kamer. Terwijl meer dan de helft van de wetgeving uit de Brusselse vergadergremia komt, zijn Tweede-Kamerleden nog altijd aanzienlijk bekender.

VVD-lijsttrekker Jules Maaten kan wél bogen op Europees succes. Enige jaren geleden stond hij aan de wieg van de grotere en vele malen agressievere gezondheidswaarschuwing op sigarettenpakjes. Hij geniet faam in Brussel, maar tot de Nederlandse kiezer lijkt dat niet te zijn doorgedrongen. In lijsttrekkersdebatten kan Maaten althans probleemloos betogen dat de regelzucht van Europa te ver is doorgeschoten: niemand die zich «zijn» waarschuwings teksten herinnert. De andere Nederlandse lijsttrekkers zijn evenmin bekend, of op z’n best, zoals Max van den Berg (PvdA) en Erik Meijer (SP), stemmen uit een grijs verleden.

Is dit een typisch Nederlands probleem? Welnee. Alle lidstaten kampen met weinig animo voor de verkiezingen van volgende week. Vele plaatselijke beroemdheden zijn opgetrommeld om de kiezers warm te krijgen voor verkiezingen die ze eigenlijk geen biet interesseert. In Nederland grossiert alleen de Partij voor de Dieren in bekende lijstduwers. Maar Jan Wolkers en Mensje van Keulen zijn toch van een ander kaliber dan Nobelprijswinnaar José Saramago, die in Portugal kandidaat staat voor de communistische partij. En hondenvriend Martin Gaus (plaats 17) steekt weer schril af tegen de in Italië beroemde tv-presentatrice Lilli Gruber, die zich voor de linkse olijfboomcoalitie kandideerde.

In de nieuwe Oost-Europese lidstaten worden de registers nog verder opengetrokken: sporthelden, kosmonauten, pornosterren en film regisseurs staan te trappelen voor een zetel in het Europarlement. Fotomodel Carmen Kass kandideerde zich in Estland voor regeringspartij Res Publica omdat ze «alles te danken heeft aan Estland» en nu iets wil «teruggeven». Wát Kass, die bekend werd van campagnes voor Calvin Klein, Dior en Gucci, aan Estland wil teruggeven, bleef op de sporadisch door haar bezochte partijbijeenkomsten onduidelijk.

Interessant is dat Kass, met veel andere nieuwe lidstaten en Eurosceptici, de indruk wekt dat de parlementariërs in Brussel bovenal het landsbelang en niet een Europees belang dienen. De «gekke» Britse conservatieven van Oostlander voeren campagne met de slogan «Putting Britain First», en de Hongaarse premier Peter Medgyessy heeft eerder dit jaar in volle ernst voorgesteld om met één nationale kandidatenlijst van oppositie- en regeringsfracties voor de parlementsverkiezingen te komen die de belangen van Hongarije in de gaten zou moeten houden. «Nationale eenheid gaat voor partijpolitiek verschil», aldus de premier. In Brussel werd het plan weggehoond: het Europees Parlement dient de Unie als geheel. De nationale lidstaten hebben via de Europese ministerraden al genoeg macht.

Juist vanwege dit principe stond in Nederland de nationale politiek meestal op afstand van de Europese campagnes. Het was not done in Europees verband, waar de verhoudingen toch net iets anders liggen, mee te liften op het succes van de nationale partijleider. In België, Luxemburg en Italië treden komende week de premiers Verhofstadt, Juncker en Berlusconi zelfs op als lijsttrekker. In Nederland breken PvdA en GroenLinks met het Nederlandse taboe door de landelijke kopstukken een prominente plaats op de affiches te geven. Max van den Berg krijgt in een idyllisch knollenland een duwtje in de rug van stemmentrekker Wouter Bos, en Kathalijne Buitenweg, de onverwachte lijsttrekker van GroenLinks, wordt op een glamourous uitgevallen foto moederlijk toegeknikt door landelijk lijsttrekker Femke Halsema.

GroenLinks heeft als enige partij het Europese logo op het affiche. Toch komt ook de GroenLinks-kiezer bedrogen uit. Wie zich houdt aan de Nederlandse standpunten van de partij bereikt via de Europese stemwijzer (www.votematch.net) maar zelden een stem advies voor de Europese groenen. «GroenLinks is sociaal-economisch linkser en minder groen dan de Greens in Europa», zegt de maker van de stemtest. Maar wie op Kathalijne Buitenweg stemt, krijgt Dany Cohn-Bendit er gratis bij. Misschien gaan de verkiezingen van volgende week dus tóch over buitenlandse politiek.

_______________________

Het Europarlement telt na de verkiezingen van volgende week 732 zetels en is daarmee het grootste parlement in de wereld. Nu nog bezetten Nederlandse parlementariërs 31 zetels, dat zijn er door de herschikking na de EU-uitbreiding vanaf volgende week nog maar 27. Het parlement is onderverdeeld in zeven fracties. Het CDA maakt deel uit van de grootste fractie: de Europese Volkspartij. Behalve christen-democraten van verschillend allooi horen ook Berlusconi’s Forza Italia en de Britse Conservatives bij deze fractie. De PvdA zit in de fractie van de Europese Sociaaldemocraten, parlementariërs van VVD en D66 vinden onderdak bij de Fractie van de Liberale en Democratische Partij. GroenLinks maakt deel uit van de Fractie van de Groenen, en de SP zit in de overwegend communistische Confederale fractie Europees Unitair. ChristenUnie en SGP hebben een gezamenlijke lijst en zijn aangesloten bij de (subsidiaire) Fractie Europa van Democratieën in Diversiteit. Hiervan maken ook de anti-Europese United Kingdom Independence Party en het Deense JuniBevaegelsen deel uit. De LPF besluit pas na de verkiezingen bij welke Europese fractie men zou willen aansluiten. De kans dat deze partij een zetel krijgt, is echter klein.