De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk vanavond om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Toneel - decorontwerper

Bert Neumann 1960-2015

Waarom stilstaan bij de dood van een Duitse decorontwerper? Omdat Bert Neumann een moedig kunstenaar was, die velen tot moed en durf verleidde en inspireerde. Ook Nederlanders.

Medium toneel 202

Op de enerverende avond, afgelopen juli, toen Johan Simons afscheid nam als intendant van de Münchner Kammerspiele bewoog voor de allerlaatste keer Bert Neumanns draaimolen, die hij had gebouwd voor Simons’ toneelversie van Joseph Roth’s zwarte sprookje Hiob. Op de bovenlijst van die carrousel stond geschilderd: BirthDeathLove. Neumann was goed in korte samenvattingen van waar toneel, in elk geval goed toneel, in de kern altijd over gaat. Vorig jaar waren zijn basale, bonte, weemoedige, glitterige en zeer levende ontwerpen in Amsterdam te zien, toen de Berlijnse Volksbühne er een week te gast was. Neumann hoorde enorm bij die wilde circustent die de Volksbühne tussen 1992 en nu is, is geweest en wilde zijn. Een sterk voorbeeld van hoe ruig volkstoneel in een onttakelde stad een moedgevende factor in de cultuur van die stad kan zijn.

‘Andere decorontwerpers bouwen ruimtes die graag bekeken willen worden. Ik probeer ruimtes niet zo hermetisch, zo af, zo kant-en-klaar te maken dat de anderen, de toneelspelers, de regisseurs, geen schijn van kans meer maken. Ik hou ook niet van gesloten systemen. Of van dingen die net doen alsof ze perfect zijn. Daar ben ik op het moment ook niet meer tegen opgewassen. Ik geloof niet in een esthetiek die in de kalme glans van het af-zijn iedere vorm van conflict stillegt en de minder glansrijke momenten uit de werkelijkheid wegduwt of doet of die niet bestaan.’

Medium toneel 201

Zo helder als Bert Neumann over zijn werk kon praten, zo rommelig, chaotisch en rafelig waren de toneelruimtes die hij maakte. Ze zijn altijd reëel – wat iets anders is dan realistisch. En het zijn altijd ruimtes waar je in kunt verblijven – wat iets anders is dan wonen. Een toneelspeler zei: ‘Je kunt er in, zonder iets te doen. En er zijn altijd materialen aanwezig, zodat je je kunt verweren. In Neumanns ruimtes zijn de mensen sterker dan hun omgeving.’

Bert Neumann was de trouwe kompaan van regisseur en Bürgerschreck Frank Castorf (1951), en Castorf was de zijne. Tijdens hun bijna een kwart eeuw durende samenwerking organiseerden ze samen frontale botsingen tussen toneel en werkelijkheid. Het leverde grootse scènes op in rollend materieel, mobiele en afgetrapte wild-westkroegen in Berlijnse afbraakwijken, ronddraaiende filmsets voor Boelgakovs mooiste roman, bunkerbungalows voor Dostojevski-vertellingen en een reconstructie van Shakespeare’s Globe-theater in een volkspark in Prenzlauer Berg. We hebben er in De Groene met enige regelmaat verslag van gedaan.

Anno 2015 rest slechts wat in het Duits Schall Rauch heet. Binnenkort gaat ook de Volksbühne in een soort Berlijnse opruiming. Ausverkauft zou Neumann in agressieve graffiti over het hele gebouw heen laten drukken. Om er dan, keurig in pak en met een grote grijns, zelf voor te gaan staan. Alsof hij een trofee voor het nageslacht bewaakt. Bert Neumann stierf op 30 juli zeer onverwacht. Hij is maar 54 jaar geworden.


Beeld: (1) Decor van Bert Neumann voor House for Sale in de Volksbuhne, 2014 (Rosmarie Voegtli / flickr.com); (2) Bert Neuman (Hein-Heckroth-Bühnenbildpreis)