Toneel

Bertolt Brecht (1)

Toneel: De goede mens van Sezuan

Zomaar, als een vallende ster, klinkt die ene zin: «Verschrikkelijk is de verleiding tot goedheid.» Die zin komt uit een ander stuk van Bertolt Brecht, De Kaukasische krijtkring, hier (een jaar of tien geleden schat ik) in Theater het Amsterdamse Bos te zien geweest. Mooie voorstelling toen. Nu dwarrelt dit zinnetje naar binnen in een ándere toneeltekst van Brecht, De goede mens van Sezuan, het kroonstuk van deze zomer. Kan geen toeval zijn. Het is een hommage aan de lange lijnen in het oeuvre van Brecht. Van het dienstmeisje Grusche in «de Krijtkring» naar het naïeve hoertje Shen Te in «Sezuan». Vanuit de vraag: wanneer je eenmaal bevangen bent door de verleiding om goed te zijn, hoe loopt het dan met je af? Zit in een overdosis altruïsme niet het risico dat iedereen over je heen loopt? En wat doe je dan? Brecht was een goed socraat, hij beheerste de kunst van het vragen en het handig ontwijken van antwoorden. Van Brechts opvolger als postmarxistisch toneelsocraat, Heiner Müller, is de uitspraak: «Het marxisme als maatschappelijk concept is feitelijk de geseculariseerde variant van Jezus Christus’ Bergrede.» Waarin onder meer staat: «Zalig de zachtmoedigen want zij zullen de aarde beërven.» Brecht dacht van niet. Vandaar zijn De goede mens van Sezuan. Hoe start het verhaal? In een Aziatische metropool arriveren drie goden. Ze produceren een taal (práten kun je het nauwelijks noemen) die het midden houdt tussen Huub Oosterhuis en Antoine Bodar, met een toefje Moeder Theresa. Van hogerhand hebben ze de opdracht gekregen om een goed mens te zoeken. Mocht de missie mislukken, dan gaat deze streek Sezuan volledig op de schop, zoals destijds Sodom en Gomorrah. Er staat druk op de ketel. De goden leggen in hun zoektocht naar een goed mens de lat ook steeds lager. En eindigen bij Shen Te, een stoephoer die een klant laat lopen om de goden onderdak te verschaffen. Wel met de mededeling dat morgen de huur moet worden betaald.
De betaling voor het logies is ruim. Shen Te kan er een tabakswinkel van kopen. De goden zijn daarna voortdurend in de buurt, om erop toe te zien dat ze een goed mens blíjft. Wat natuurlijk niet lukt. Het arme kind wordt in haar benauwde tabakswinkel overvallen door een stoet klaplopers, waaronder een suïcidale jongen met ambities (piloot worden), op wie Shen Te ook nog eens verliefd wordt. Op het moment dat de controverse tussen naastenliefde en eigenbelang haar te veel wordt, creëert ze een alter ego: haar neef Shui Ta, een in strak pak gestoken zakenman die alles wat Shen Te in haar goedheid heeft veroorzaakt weer ongedaan maakt. Dramaturgisch een ogenschijnlijk simpele meesterzet. Met grote gevolgen. Brecht speelt in dit stuk een sardonisch spel met de (on)mogelijkheid van goedheid. De makers van de voorstelling in het Amsterdamse Bos geven de tekst een inktzwart motto: parabel over het nut van naastenliefde.

Artistiek leider en regisseur van het openluchttheater in het Amsterdamse Bos, Frances Sanders, had De goede mens van Sezuan al lang op haar verlanglijst staan. Ze heeft een zegenrijk geduld gehad. De tijdloosheid van plot en vertelling bewijst zich hier voluit. Dat het in 2006 een soort van «Brecht-jaar» is (de auteur stierf vijftig jaar geleden) is mooi meegenomen, maar uiteindelijk bijzaak. De kracht van de theatrale verbeelding ligt in het jongleren met opportunistische argumenten om naïeve naastenliefde en blind altruïsme af te serveren. En daarna hardop de vraag te stellen: hoé moet het dan wél? Oké, op deze manier gaat het niet. Heeft u een andere oplossing? Brecht was daarin slim. Helaas ook wijdlopig. Het stuk is weggezet als een zich traag voortslepende, moralistische, politiek correcte anti-komedie. Regisseur Sanders en haar medevertaler/bewerker Martine Vosmaer hebben de raad opgevolgd die Heiner Müller ooit gaf: «Brecht ensceneren zonder hem te bekritiseren is verraad.» Veel ballast is geschrapt. Een hoop «darlings» zijn gesmoord. Met als resultaat een lichte, frisse vertelling, waarin in een hoog tempo tot de kern wordt gekomen. Het nut van naastenliefde.

De goede mens van Sezuan van Bertolt Brecht

Tot en met 9 september in het Openluchttheater van het Amsterdamse Bos.[www.bostheater.nl,](http:// www.bostheater.nl,) 020-6433286