Toneel

Bertolt Brecht (2)

Toneel: De goede mens van Sezuan

Een kleine dertig rollen, gespeeld door acht toneelspelers, zo ongeveer gaat het eraan toe bij Brechts De goede mens van Sezuan in Theater het Amsterdamse Bos deze zomer (zie ook De Groene Amsterdammer van vorige week). Er is één centraal personage: het hoertje Shen Te, dat een goed mens poogt te zijn. En dat daartoe regelmatig haar hardvochtige evenknie, neef Shui Ta, te hulp roept. Het klassieke Jekyll & Hyde-motief. Titelrolvertolker Astrid van Eck verbeeldt beiden, door een strak zwart pak over haar hoerenrokje aan te trekken, of door dat pak weer weg te flikkeren en in rokje of regenpak te transformeren in de goede mens, het stoephoertje van Sezuan. Ze is het hartverwarmende én hardvochtige centrum van deze voorstelling. Brecht schrijft de boosaardige neef Shui Ta een masker voor. Die aanwijzing is hier genegeerd. Astrid van Eck heeft ook geen masker nodig. Als Shui Ta laat ze haar stem een paar octaven zakken. Het gezicht van de actrice wordt een grimas van no-nonsense. Het pak doet de rest. Transformeert ze terug in de goede bedoelingen, de hartstochtelijk naar liefde hengelende Shen Te, dan tovert ze met haar lijf, haar ogen en wenkbrauwen. De dictie gaat omhoog; het jurkje, het regenpak, doen de rest. Het is mooi om naar te kijken. Van de lieve naar de boze, terug naar de aandoenlijke en hup, weer terug naar de gewetenloze. Brecht, zou hij op de tribune hebben gezeten, had ervan genoten. «Het masker van de boze is hier overbodig», had hij gezegd, verrast als hij was over hoe de kunst van het toneelspelen in de vijftig jaren na zijn dood vooruit is gegaan, of: is opgeschoten, of: bij nader inzien veel van zíjn lessen heeft geleerd. Acteurs zijn bedreven geraakt in de hoge kunst van het tonen, het demonstreren van de ongemakkelijke eigenschappen in de mens – dát was immers wat Brecht wilde, waarnaar hij op zoek was.

De acht toneelspelers die voor ons zijn Goede mens van Sezuan spelen zijn bedreven in de hoge kunst van het tonen. Dat maakt het haastig en nerveus (en vaak openlijk) gewroet met de kostuums (ontworpen door Willemijn van Brussel) ook zo prachtig. De toneelspelers komen na de zoveelste kostuumwisseling op met de blik in de ogen: nou, lui, ik heb het nét gered. Stem en tekstbehandeling moduleren daar op een aangename manier in mee. Toontje lager, toontje hoger. Ze spelen als de Chinese toneelspelers die Brecht zo bewonderde: toneel maken met een grimas naar het publiek. Doen we het goed? Of zullen we het vanavond eens he-le-maal anders aanpakken? Acteren met een vraagteken. En met de eindeloze hang naar Vergnügen, vermaak, amusement, plezier – vooral dát: plezier. Daarin onderstrepen regisseur Frances Sanders, haar ensemble, haar muzikant en haar technici opnieuw het ongelijk van alle zure Brecht-commentatoren. Goed, hij maakt het regisseurs en toneelspelers niet makkelijk, er kan een hoop geschrapt worden (wat hier is gebeurd). Wat blijft is een vertelling om je vingers bij op te eten. Het ensemble vertoont gretigheid: wij vertellen een mooi verhaal. Tot in de kleinste details. In de voorstelling van De goede mens van Sezuan zijn twee stagiaires aan het werk. Ze studeren nog op de Amsterdamse toneel- en kleinkunstschool. Ze doen een reeks bijrollen. Maarten Heijmans en Thomas Spijkerman groeien daarin tot grote hoogte. Of ze nu kleine criminelen spelen of politiemannen die een grote broek aan trekken, loederige kindjes of opzichters in een fabriek – alles is raak. In het mooiste lied uit het stuk – Het lied van de achtste olifant – neemt dit duo het voortouw (de tekstbewerking is van Harrie Jekkers). «Heer Dsin had zeven olifanten/ Nee hij had er acht/ Een laffe achtste die de zeven commandeerde/ Een matennaaier die in opdracht van de baas/ Zijn zeven arme broeders koeioneerde/ Hé draven/ graven/ Want het bos van heer Dsin/ Moet voor het donker gerooid zijn/ Om tien voor half tien». Dit lied over matennaaiers en onderkruipers is door het zinderende ritme van Heijmans en Spijkerman – waar het ensemble naadloos bij aansluit – van een onvergetelijke schoonheid. Gaat dat zien, overzomeraars!

De goede mens van Sezuan van Bertolt Brecht, tot en met 9 september in het Openluchttheater van het Amsterdamse Bos. www.bostheater.nl, 020-6433286.

Extra voorstelling op maandag 14 augustus, de vijftigste sterfdag van Bertolt Brecht, met speciaal voorprogramma.