Beslissende boeken

Waarom het zo moeilijk is een aantrekkelijk boekenprogramma op televisie te brengen, is vragen naar de bekende weg. Geen beelden. Door het uitgangspunt van Moby Dick, waarmee Matthijs van Nieuwkerk televisiekijkers aan het lezen wil brengen, wordt een goede gooi gedaan. De formule heeft wel iets weg van Zomergasten zoals het destijds is opgezet. Het idee was dat interessante, welbespraakte mensen aan de hand van hun favoriete televisiefragmenten iets lieten zien van hun belevingswereld. Zo werkt het nog steeds, al lijkt het tegenwoordig de bedoeling dat de gasten er hun hele autobiografie aan ophangen.

In Moby Dick, waarin lezers vertellen over boeken die hen hebben gevormd, moeten de genodigden zelf de beelden oproepen, wat een zwaar beroep doet op hun eloquentie. Vooral in de eerste aflevering slaagden zij daar wonderwel in. Het enthousiasme waarmee scheikundige Ben Feringa (Nobelprijswinnaar voor zijn onderzoek naar moleculaire nanomachines) zijn Drentse jeugd in herinnering riep naar aanleiding van Arendsoog was even ontwapenend als Dieuwertje Bloks drang om de wereld te verkennen dankzij het Gouden Boekje Wim is weg.

En het bleef niet bij kinderboeken die bepalend zijn geweest voor de rest van hun leven. Voor Feringa was The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy van Douglas Adams een eyeopener. Dieuwertje Blok bracht treffend onder woorden wat Pressers Ondergang haar deed. En zonder klef te worden greep ze een fraai door haar voorgedragen gedicht van Judith Herzberg aan voor een inkijkje in haar liefdesleven.

Dieuwertje Blok greep een gedicht van Judith Herzberg aan voor een inkijkje in haar liefdesleven

Het overlijden van V.S. Naipaul op 11 augustus deed me terugdenken aan Anil Ramdas (ook al weer zes jaar dood). In de NRC Handelsblad-serie ‘Het beslissende boek’, gebaseerd op dezelfde formule als Moby Dick, vertelde hij wat Naipaul voor hem en zijn generatie hindoestaanse jongeren heeft betekend. ‘We ontdekten dat je liefdevol en spottend tegelijk naar je eigen cultuur en naar jezelf kunt kijken. Het element van de ironie dat Naipaul tot stand bracht, was tot dan toe totaal onbekend. Er zijn geen romans voorafgaand aan A House for Mr Biswas die zo vol ironie de hindoestaanse gemeenschap waar ook ter wereld beschrijven.’ Ik dacht Anil redelijk goed te kennen, maar na publicatie van dat interview ben ik hem beter gaan begrijpen.

De serie vraaggesprekken, gemaakt door Margot Dijkgraaf en Martijn Meijer (in 2002 gebundeld in Het beslissende boek: Nederlandse en Vlaamse schrijvers over het boek dat hun leven veranderde) had overigens wel iets kunstmatigs. Want behalve Heere Heeresma (bijbel), Hafid Bouazza (koran) en Imme Dros (Odyssee) heeft waarschijnlijk niemand één beslissend boek. In haar inleiding bij de bundel schreef Hella Haasse dat ze het antwoord schuldig moest blijven op de vraag welk boek zij als ‘beslissend’ beschouwde. ‘De boeken die mijn waarnemen, denken en voelen beïnvloeden, zijn niet meer te tellen. Het blijken mijlpalen te zijn op een lange weg van innerlijke ontwikkeling, maar tegelijkertijd nooit “voorbij”, geen gepasseerde stations.’

Ja, wat zeg je als je op basis van één boektitel moet uitleggen hoe je geworden bent wie je bent? Wie zich daar indertijd goed uit redde was Gerrit Komrij, die vertelde dat John Kooy’s Encyclopedie voor iedereen zijn ideale boek was. Het had hem door zijn schooltijd heen geholpen. ‘In de vijfde klas van de lagere school – ik moet elf zijn geweest, wist de hoofdonderwijzer niet precies waar Astrakan lag. Ik had die ochtend de Encyclopedie voor iedereen gekregen, tussen de middag heb ik het snel opgezocht en toen kon ik in de klas mededelen dat Astrakan twee dingen was. Namelijk “hoofdstad van de Kalamukken in de Wolga-delta” en “kort krullend bont van de lammeren van het vetstaartschaap”. (…) Maar ik zag ook meteen dat kennis eigenlijk alleen maar nuttig is om in de klas en later op feestjes en in gezelschap mee te pronken. Bluff your way door de wereld.’

Op een vergelijkbare wijze hebben de Ideën van Multatuli (en vooral de registers daarop) mij door de middelbare school heen gesleept: geen onderwerp of Multatuli had er een meesterlijk geformuleerde menig over, waarmee goede sier viel te maken. Gevraagd naar mijn ‘beslissende boek’ zou ik vast en zeker Max Havelaar noemen, ook al strookt dat misschien niet helemaal met de werkelijkheid en ben ik meer gevormd door Pietje Bell.

Snobisme en zelfvergroting liggen altijd op de loer bij dergelijke ondervragingen. Behalve Komrij (en Martin Bril, die Remco Camperts De Harm & Miepje Kurk Story tot lievelingsboek uitriep) kozen alle geïnterviewde schrijvers in Het beslissende boek voor klassieke meesterwerken uit de wereldliteratuur.

In Moby Dick wordt de literaire canon allerminst geschuwd, maar ook niet zaligverklaard. Er komen boeken voorbij waarvan ik nooit heb gehoord, maar waarover met zoveel passie wordt verteld dat ik zin krijg om ze te gaan lezen. Wat kan je nog meer verlangen van een boekenprogramma?