Pascal Mercier, Nachttrein naar Lissabon

Beslissing, keuze of vrije wil

Pascal Mercier
Nachttrein naar Lissabon
Uit het Duits (Nachtzug nach Lissabon, 2004) vertaald door Gerda Meijerink
Wereldbibliotheek, 415 blz., Euro 22,50

Het is maar in welke volgorde je ze leest: Het handwerk van de vrijheid van de filosoof Peter Bieri of Nachttrein naar Lissabon van Pascal Mercier. De roman is beschouwelijker, in de traditionele zin van het woord, dan de filosofische vertellingen. De roman doet in meer opzichten ouderwets aan, niet alleen omdat een paar kunstgrepen eerder gebruikt zijn. Thema 1: een man van middelbare leeftijd stapt opeens uit zijn leven en begint elders opnieuw. Thema 2: een man stuit op een boek vol dichterlijk-filosofische bespiegelingen en probeert via mensen die hem gekend hebben te achterhalen wat de schrijver voor persoon moet zijn geweest. Thema 3: een boek in een boek, in dit geval wordt een Portugees boek vrijwel in z’n geheel door de lezer vertaald – knap voor iemand die geen Portugees verstaat en met alleen een woordenboek meteen hele pagina’s vertaalt. De schrijver ervan, de adellijke arts Amadeu de Prado, wordt meer hoofdpersoon – en een interessantere persoon – dan de leraar oude talen Raimund Gregorius, door iedereen gemoedelijk Mundus en soms hatelijk Papyrus genoemd.

Wilde de vrouw die Gregorius op weg naar school in de regen op een brug een brief zag lezen en verfrommelen echt springen? Hij zal het nooit weten. «Português» had zij gezegd en een telefoonnummer op zijn voorhoofd geschreven. Een paar uur later verlaat hij de school. In een Spaanse boekhandel stuit hij op een Portugees boekje, Een goudsmid van woorden getiteld, uit 1975. Hij hoeft er maar even in te lezen en hij besluit de nachttrein naar Lissabon te nemen. Zijn wederwaardigheden daar zijn nauwelijks om over naar huis te schrijven. Interessanter is het leven van de schrijvende arts, zoals verteld door nu heel oude leeftijdgenoten. Al op school was hij een held, in terugblik een heilige. Op papier was de arts een diepzinnig mens die louter wijsheden formuleert; zoals bekend doen wijsheden afgezaagd aan. Maar Gregorius leest ze alsof ze speciaal voor hem zijn geschreven: bij elke gelegenheid een passende passage. Eens heeft de arts, tegen zijn zin, alleen omdat zijn plicht dat vroeg, een beul uit de stal van Salazar het leven gered. Prompt werd de alom geliefde man door omstanders bespuugd. Was dat de reden om in het verzet te gaan? Beslissing, keuze, vrije wil?

Na lezing van het filosofisch boek wordt het allemaal een soort praktijkexamen. De roman loopt leeg, maar met Mundus komt het wel goed.