Film

Betekenis door beeld

Film: Fritz Lang op dvd

De dood van een kind gaat bij Fritz Lang als volgt: een leeg trappenhuis, een lege zitplaats aan tafel, een kelder waar wasgoed hangt te drogen, een bal die drie keer stuit op een leeg veldje en een ballon gevangen in een hoogspanningsdraad. En dan: fade to black. Met slechts deze beeldmontage communiceert Lang een spectrum aan gevoel: eenzaamheid, verdriet, wanhoop, verloren onschuld en woede.

Fritz Lang (1890-1976) wist net als generatiegenoot Alfred Hitchcock betekenis te creëren door beelden. Dat kwam doordat beiden hun carrière waren begonnen in de tijd van de stomme film. Het puur filmische aan Langs stijl blijkt uit zijn eerste geluidsfilm, getiteld M – Eine Stadt sucht einen Mörder uit 1931. Peter Lorre speelt de rol van een kindermoordenaar die paniek zaait in een grote stad. Na de eerste moord, waarbij hij een meisje naar een afgelegen veldje lokt door een ballon voor haar te kopen, keert hij terug naar de stad. Voor een winkel blijft hij staan. Gereflecteerd in het raam ziet hij zijn eigen gezicht, ingelijst in een diamantvorm. Zijn uitdrukking is uniek, typisch Lorre: verdrietig en kinderlijk tegelijk. Dan, in het raam naast hem, ziet hij een kindergezicht, eveneens ingelijst in een diamantvorm. Door deze grafische gelijkenis koppelt Lang het kind in het hoofd van de kijker aan Lorre – de moordenaar aan zijn prooi. Vervolgens: close-up van Lorre die lichthoofdig wordt van begeerte. En op afschuwelijke wijze gaat hij het meisje achterna, fluitend.

Na bijna honderd jaar is M nog altijd een fenomenale film. Het werk is beklemmend, gestileerd, expressionistisch. In de finale scène, waarin Lorre terechtstaat voor een volksgericht, is de invloed voelbaar van het werk op moderne seriemoordenaarfilms. Lorre levert de acteerprestatie van zijn leven. Geconfronteerd met de kindermoorden schreeuwt hij: «Maar ik kan er niets aan doen!»

Is M een gietvorm voor de cinematografische thriller, Langs twee Mabuse-films vormen een amalgaam van een James Bond-film, een gangsterfilm, een procedural of een detective en een spook verhaal. Das Testament des Dr. Mabuse (1933), draait om «het uur van de heerschappij van de misdaad», in de woorden van de mysterieuze Mabuse zelf. Dit is de film waar Josef Goebbels zo van schrok en, zo bleek later, toch ook door werd geboeid. Dat eerste is begrijpelijk: de bende van Mabuse laat zien dat de staat wel degelijk ten prooi kan vallen aan een groep vastberaden anarchisten.

In Langs laatste film, Die 1000 Augen des dr. Mabuse uit 1960, komt het nazi-verleden terug wanneer iemand vraagt waarom de be roem de crimineel Mabuse onbekend is en het antwoord luidt: Hitler kwam aan de macht. Maar dit is geen be klemmende, politieke film, noch heeft hij de stilistische ver fijndheid van de vroege Langs. Dit is schitterende pulp: een melo dramatisch liefdesverhaal com pleet met hi-tech-spionage handigheidjes en minnaars die ten prooi vallen aan een megalomane maniak in de stijl van Ian Flemings Dr. No. Langs liefde voor populaire literatuur blijkt juist wanneer een rechercheur ’s nachts wordt wakkergebeld en er op zijn nachtkastje een misdaadroman van Ed McBain ligt. Interessant: de rechercheur is Gert Fröbe, die in 1964 een Mabuse-achtige Gold finger zou spelen in de gelijknamige Bond-film.

Van de drie Lang-films in deze dvd-box heeft Die 1000 Augen ironisch genoeg de slechtste beeldkwaliteit, omdat hij da teert uit be gin jaren zestig. De schijfjes met Langs films uit de 1930’s daarentegen zien er schitterend uit. Zij zijn volledige versies, overgenomen van restauraties uit 2000.

Fritz Lang Collection is uit op dvd