Toneel: ‘Gas’

Bevochten grond

Gas © Daphne van de Velde

Ook in het theater kun je tegenwoordig bingewatchen. De marathonvoorstelling is van een uitzonderlijk evenement uitgegroeid tot een vertrouwde formule waar elk gezelschap zich wel een keer aan waagt. Bij het publiek blijkt er behoefte aan grote verhalen die ordening bieden in tijden van nieuwshypes en schreeuwerige polarisatie. Theatermakers vinden in de marathon de ruimte om dramatische verwikkelingen in een breed perspectief te plaatsen, om te laten zien dat alles en iedereen een voorgeschiedenis heeft.

Het komt door dit brede perspectief dat de voorstelling Gas een spectaculair vervullende ervaring is. Vier uur lang is het publiek onder de pannen, in een theatergebouw dat de decorbouwers van Toneelgroep Jan Vos en samenwerkingspartner het Noord Nederlands Toneel eigenhandig hebben opgetrokken. Midden in het Groningse aardbevingsgebied – eerst bij het dorp Ten Boer, nu tot eind december aan de rand van Zuidlaren – wordt de geschiedenis van de Groningse gasbel uit de doeken gedaan, die begint bij de ontdekking van deze bodemschat eind jaren zestig en eindigt rond het hoogtepunt van de aardschokken in 2014. Het is razend knap hoe schrijver Tjeerd Bischoff deze tijdsspanne heeft vervat in de levensloop van acht hoofdfiguren met als epicentrum een familiehotel in Hoogezand-Sappemeer. Ieder van die personages vertegenwoordigt een positie in het op de werkelijkheid gebaseerde gasdrama, dat familieleden tegen elkaar uitspeelt, en grootse liefdesdrama’s veroorzaakt.

Als de mannen van de Nam voor het eerst hun intrek nemen in het hotel stuurt de hotelbaas, een weduwnaar, zijn twee dochters met hun vrouwelijke charme op hen af omdat hij geld ziet in gasboringen op zijn stukje land. De jongste – Aukje, een scholiere nog – laat zich omkopen voor een nieuw jurkje, en blijft, als de mannen weer vertrekken, zwanger achter. Oudste hoteldochter Bette is terughoudend. ‘Dat was de moestuin van moeder’, stamelt Trudi Klever die als Bette de ontroerende spil van de vertelling is, en met die ene zin een gevoelslaag toevoegt aan het bevochten stukje grond. Bette is verloofd met een ‘rooie’ tegenstander van de gaskapitalisten, en toch bloeit er tussen haar en een van de Nam-mannen een stille romance op, waardoor zij haar leven lang verscheurd blijft tussen loyaliteit aan haar eigen mensen en het verlangen naar een leven met iemand van de tegenpartij.

In de regie van Jeroen van den Berg wordt het stuk met een brechtiaanse eenvoud gebracht, de acteurs balanceren geweldig tussen geestige typetjes en levensechte persoonlijkheden. Anders dan bij Brecht heeft ieder personage een tegenkant: zelfs van de kapitalisten van de Nam wordt getoond hoe zij onderdeel zijn van machinaties die hen overstijgen. Tegelijk is Gas een proteststuk dat het handelen van zowel Shell als de overheid aan de kaak stelt, en de vraag opwerpt wie er besloten heeft om na de eerste aardbeving de gaswinning op te schroeven. Als tegen het eind de fictie het overneemt en er keihard en (slapstick)fysiek met de directeur van de Nam wordt afgerekend, is dat voor het Groningse publiek dat hoorbaar meeleeft een louterende uitweg voor een opgebouwde woede. Niet vaak biedt toneel zoveel inzicht, nuance en saamhorigheid.


Toneelgroep Jan Vos/Noord Nederlands Toneel, Gas, t/m 30 december in Zuidlaren en wellicht verlenging in januari, tournee in het najaar van 2019; toneelgroepjanvos.nl