Bevroren heden

De laatste aflevering van Cold Lazarus is aanstaande maandag te zien bij de VPRO. De (prachtige) scenario’s van deze serie en van Karaoke zijn te koop bij de International Theater Bookshop.
In zijn allerlaatste televisiedrama speelt Dennis Potter een geraffineerd spel met herinneringen. Potter schreef Cold Lazarus, dat momenteel wekelijks wordt uitgezonden door de VPRO, met de dood voor ogen. Dat besef maakt het gegeven van de dramaserie nog intrigerender.

Cold Lazarus speelt in de toekomst, in het jaar 2368. In een laboratorium zijn onderzoekers bezig het geheugen te ontsluiten van een man die al bijna vierhonderd jaar dood is. De techniek is intussen zo ver gevorderd dat de beelden uit dit menselijke geheugen op een groot videoscherm geprojecteerd kunnen worden. Dat stadium is nog maar net bereikt. Als de serie begint, komen de eerste beelden door.
Een van de eerste herinneringen van de man die wij, samen met de futuristische onderzoeker, kunnen zien is een fameuze goal in een Engelse voetbalwedstrijd. Een openbare gebeurtenis, die opgeslagen ligt in de geheugens van veel mensen. Daar getuigen ook de herinneringen zelf van: na de goal klingt er een enorm gebrul van een massaal publiek.
De tweede herinnering die doorkomt, is ook openbaar, maar dan op een andere manier. Deze beelden zijn alleen te herkennen voor de kijkers die Karaoke hebben gezien, de voorlaatste tv-serie die Potter schreef.
De hoofdpersoon van Karaoke is de schrijver Daniel Field. Hij vertoont een aantal opvallende overeenkomsten met Dennis Potter. Field schrijft televisiedrama’s en lijdt aan een dodelijke ziekte. Net als in The Singing Detective is hier de grens tussen de binnen- en buitenwereld van de hoofdpersoon diffuus. Field ziet op straat dingen gebeuren die hij zelf heeft bedacht voor het scenario waar hij aan werkt. De gesprekken die hij hoort in een café, komen precies overeen met zijn eigen dialogen.
Dat versmelten van binnen- en buitenwereld heeft als gevolg dat je diep in de beleving van Field wordt getrokken. Je kijkt vanuit zijn perspectief naar de gebeurtenissen om hem heen.
Dat principe is in Cold Lazarus tot in het extreme doorgezet. Nu betreden we, samen met de futuristische onderzoekers, letterlijk het brein van Daniel Field. De beelden die op het videoscherm worden voorgetoverd, tonen de wereld zoals Daniel Field die bijna vierhonderd jaar geleden waarnam. Voor ons zijn het bekende beelden, voor de onderzoekers is het historisch bronnenmateriaal - aan de echtheid hoeft niet te worden getwijfeld.
In Cold Lazarus is het menselijk brein net de harde schijf van een computer. Een mysterieuze verzameling informatie die in principe toegankelijk is, als je maar de juiste soft- of hardware hebt en de juiste codes.
Die vergelijking tussen de computer en de mens is al zo oud als de computer zelf. Sterker nog: de computer heeft er van begin af aan naar gestreefd om te fungeren als een model voor de werking van onze hersenen. Maar het grappige is dat het menselijk brein de computer voortdurend te slim af is. Met hippe drugs en (hypno)therapie proberen we onze eigen harde schijfjes te kraken. De computer belooft ons dat het mogelijk is om alle dossiers te openen zodat we zicht kunnen krijgen op ons eigen onderbewuste. Dan duikt er ineens zoiets op als een valse herinnering. En dan vertellen wijze mannen hoe de hersenen herinneringen fabriceren op basis van informatie die in de lucht hangt. Blijkt alsog dat we de computers voor waren. Dat de mensen al lang waren aangesloten op een soort Internet voor het brein. We zijn nu hard aan het proberen dat met computers na te bootsen.