Bibi is nog steeds een wolf in wolfskleren

Netanyahu’s eerste ontmoeting met Clinton doet haast vermoeden dat er met Israels nieuwe rechtse regeringsleider wellicht toch zaken te doen zijn. Shamir, de Likoedpremier die Israels buitenlandse politiek tien jaar lang op neutraal had laten draaien, stond niet te boek als Palestijnenvriend. Niettemin, druk vanuit Washington noopte hem uiteindelijk met een Palestijnse delegatie te onderhandelen.

Het experiment viel hem mee. Nadat hij in 1992 het veld had moeten ruimen voor Rabins Arbeiderspartij, verklaarde Shamir dat hij met de Palestijnen nog wel tien jaar had willen blijven doorpraten - zonder een duimbreed te wijken, wel te verstaan, en ondertussen de Westoever volplempend met nederzettingen. Totdat er niets meer over zou zijn om over te onderhandelen.
Het zou niet verrassen als ‘Bibi’ Netanyahu nu dezelfde koers wil varen als Shamir toen, zij het met enkele kleine moderniseringen; na vier jaar vredesproces onder Rabin en Peres is het Israelische bewustzijn zodanig veranderd dat ook een havik als Bibi in zijn verkiezingscampagne het motief 'vrede’ niet langer kon omzeilen, maar dan herdoopt in 'vrede voor veiligheid’.
Is premier Netanyahu iemand anders dan kandidaat Bibi? Programmatisch heeft hij de Palestijnen weinig te bieden, tenminste als hij vasthoudt aan gedane verkiezingsbeloften. En ruimte voor tierelantijnen is er niet meer. De partijen staan aan de vooravond van beslissingen over alle cruciale kwesties: Palestijnse zelfbeschikking, grenzen en vluchtelingen, Israelische nederzettingen, Jeruzalem. Op al deze punten staat Bibi’s opvatting diametraal tegenover die van Arafat (wiens standpunten door veel Arabieren toch al als 'uitverkoop’ worden beschouwd).
Formeel acht Bibi zich gebonden aan internationale verplichtingen die door de vorige regering werden aangegaan. Maar behalve in de slepende kwestie van de ontruiming van Hebron - brandhaard van joods en islamitisch extremisme - waarover hij zich vooralsnog op de vlakte houdt, heeft Israel eigenlijk vrij spel. Het heeft er zich alleen toe verplicht drie jaar lang met de Palestijnse Autonomie over de eindformule te praten, onderhandelingen die reeds onder Peres werden geopend. Israel doet formeel niets onoorbaars als het Arafat al die tijd aan het lijntje houdt (en 'lege’ besprekingen zijn natuurlijk niet erg goed voor diens gezag, wat de rabiate anti’s in de regering goed uitkomt).
Als de nieuwe Israelische regering bij haar geproclameerde standpunten blijft, raken de onderhandelingen noodgedwongen in het slop - en daarmee het hele vredesproces. Als echter - zoals velen hopen en verwachten - onder Amerikaanse druk de soep minder heet gegeten wordt dan hij werd opgediend, zal Netanyahu een frontale aanvaring met de rechtervleugel (waar hij zelf toe hoorde) niet kunnen ontlopen. Een Arbeiderspartijprogramma, uitgevoerd door Bibi? Een vredesproces door rechts zou binnen Israel ongetwijfeld beter verkocht worden dan hetzelfde produkt, aangeboden door een Peres. Waarnemers zien in Bibi eerder een opportunist dan een ideoloog. En Clinton zou zelf niets liever willen - ook hij staat aan de vooravond van een herverkiezing, en kan een conflict met Israel en een breuk in het (steeds fictievere) vredesproces missen als kiespijn.
De tekenen zijn echter niet bemoedigend. Amerika’s invloed op Israel is niet meer wat ze was - al heeft Likoed de Verenigde Staten nog steeds nodig om vijandige reacties in de Arabische wereld in toom te houden. En met Arik Sharon als minister van Infrastructuur zal het nederzettingenbeleid weer krachtdadig ter hand worden genomen.
Sharon staat in een lange lijn van gepensioneerde generaals die een tweede leven in de politiek begonnen: Dayan, Rabin, de huidige president Ezer Weizman, enzovoort. Dat wil niet zeggen dat hij populair is bij de huidige militaire top, of dat het leger politieke claims heeft. Met zijn achtergrond als beroepssoldaat zal hij echter een streepje voor hebben op de militair weinig geschoolde Bibi, mocht het ooit tot een geschil over de 'strategische waarde’ van terug te geven gebieden komen. Bibi moet gedacht hebben dat Sharon, de machthongerige en uiterst rechtse architect van Israels Libanonoorlog in 1982, buiten het kabinet gevaarlijker is dan erbinnen. Bovendien staat hij politiek in het krijt bij Sharon, die het winnende team voor hem in elkaar heeft gezet.
De vraag is gewettigd of met Sharon een Trojaans paard in de regering is geplant, of dat Bibi expres zijn eigen handen wilde binden. Ideologisch bestaat namelijk weinig verschil tussen beiden. Maar voor alle zekerheid is Sharon toch alvast een informeel bondgenootschap aangegaan met zijn oude tegenspeler David Levy, minister van Buitenlandse Zaken en Bibi’s verklaarde vijand. Het Sharon-Levy-koppel trad al eerder op als rem op concessies aan de Arabieren.
Als Nethanyahu al een origineel idee heeft hoe tot vrede met de Palestijnen te komen zonder ze soevereiniteit te geven, dan heeft hij dat tot nu toe zorgvuldig voor zich gehouden. Hetzelfde geldt voor zijn toverformule die Israel moet toestaan met de rest van zijn buren op goede voet te blijven zonder vrede met Syrie te hoeven sluiten. Het huidige Israelische kabinet is tegen elke concessie aangaande de Golanhoogvlakte, en Bibi heeft al gezegd dat vrede met Syrie onwaarschijnlijk is (noch echt nodig, moet hij erbij gedacht hebben).
Het is denkbaar dat de Likoed-coalitie in haar streven naar ongeremde liberalisering, de Palestijnse economie iets minder zal dooddrukken dan onder Rabin en Peres gebeurde. Vanwege zijn fixatie op de bijbelse Westoever kan Likoed immers bezwaarlijk voor voortgezette afgrendeling van dit gebied zijn. Economische vooruitgang voor de Palestijnen is een lichtpuntje, maar niet voldoende om hun politieke rechten af te kopen. En een nieuwe Hamas-aanslag op Israelische burgers zou ook dit voornemen weer vlug op losse schroeven kunnen zetten. Geen enkele regering kan zich lang verzetten wanneer het Israelische volk zelf massaal om hernieuwde afscheiding van de Palestijnen gaat schreeuwen.
Als Netanyahu echt vrede wil, zal hij spoedig beseffen dat 'vrede met veiligheid’ niet zonder 'land voor vrede’ kan. Maar dan zal hij niet om de tegenstand van Sharon en andere die-hards in zijn regering heen kunnen. Zijn enige alternatief wordt dan de reconstructie van een regering met de linkse partijen. Bibi als schaap in wolfskleren: een wereldwijd verhoopte, maar vooralsnog denkbeeldig scenario.