Bijzondere liefde

Walter van der Kooi ziet veel meer dan alleen dat waarover hij zijn kronieken schrijft. Deze week: de serie Three Wives, One Husband en Tokyo Idols.

Als gans de krant over de liefde gaat, dan deze televisiecolumn ook. Er zijn nogal wat mogelijkheden, van All You Need Is Love tot Sex Academy, van Adam zkt. Eva tot First Dates, maar ik kies voor documentaire, voor ‘ver’ (Utah, Tokio) en voor ‘weg van het gebaande pad’.

Dat kun je, sjiek, ‘antropologisch’ noemen, maar er zit iets voyeuristisch in. Hoewel voyeurisme natuurlijk al begint bij een film over de benedenburen. Antropologie trouwens ook. Bovendien komt ‘ver weg’ als een boemerang terug: de eerste keer dat ik las over de Trobrianders, bij wie seks op jonge leeftijd begon (begint?) en promiscue was (is?) tot aan het huwelijk, wist ik als puber, net als de Groningse boer van Arjan Ederveen, zeker dat ik op de verkeerde plaats in een verkeerd lichaam was geboren (30 Minuten, VPRO, 1995-97).

In 1978 hadden we die Melanesiërs op de Nederlandse televisie zelfs te zien gekregen in een aflevering van de Japanse serie Verre volken (NOS). Ik liet die, veel later, aan studenten in een programma over cultuurrelativisme zien. Hoewel de meesten mijlenver stonden van mijn met angst en ignorantie doordrenkte jaren-vijftig-jongelingstijd keken ze toch hun ogen uit over de explicietheid van de paringsdansjes en -liedjes, de letterlijke schaamteloosheid bij zowel jongens als meisjes, de partnerwisselingen en het voor ons curieuze taboe: je mag hét doen met wie je wilt, maar samen eten (yam en varkensvlees) is streng verboden tot aan het huwelijk, dat, gesloten uit vrije wil en als teken van liefde, het begin wordt geacht van monogamie.

Het leidde in opdrachten vaak tot interessante bespiegelingen over seks en liefde, ook al omdat ik als tegenwicht in dezelfde lessenreeks de documentaires Sex in a Cold Climate (over Ierse Magdalenahuizen voor ‘gevallen’ meisjes) en Tegen mijn wil (over een Pakistaans blijf-van-mijn-lijf-huis) liet zien – de roomse Ieren en moslimplattelanders verbluffend verwant inzake vrouwenrechten en seks. Enfin, de Verre Ander confronteert je met jezelf, dus op naar de VS en Japan.

In de woestijn van Utah leven veertien ‘grootfamilies’ in woningen die ze maken door met dynamiet grote gaten in de rode rotsen te blazen. Ze delen een fundamentalistische interpretatie van het mormonengeloof, waarin polygamie, 130 jaar geleden door hun Kerk afgezworen, overeind blijft. De helft van de mannen heeft meer dan één vrouw. In de eerste aflevering van de reeks Three Wives, One Husband maken we kennis met twee gezinnen.

Abel Morrison is achtereenvolgens getrouwd met Suzie, Beth en Marina. Abel is postbode, Suzie bankemployé, Beth in opleiding voor verpleegkundige en Marina, verreweg de jongste en zwanger van haar tweede, heeft als taak overdag de elf kinderen te verzorgen. Suzie vindt de situatie prima (je geniet bewuster van de één derde portie tijd die Abel met je doorbrengt en in de andere twee etmalen heb je veel aandacht voor je kinderen); Beth is in tekst, lichaamshouding en blik sceptisch, mede doordat hoogzwangere Marina, uitgesproken ongelukkig door te weinig beschikbaarheid van Abel en onzekerheid over zijn liefde voor haar, chagrijn en eisen tot aandacht inbrengt. Als Abel, met hen op de vierpersoonsbank gezeten, uitlegt dat het huwelijk bedoeld is om een beetje God te worden (die moet voor alle mensen zorgen – hij, als afspiegeling van de Heer, voor een fiks gezin) zie je de dames er het uiteenlopende hunne van denken. Abel is zich maar al te bewust dat tegenover de lusten die hij aan de configuratie ontleent behoorlijk wat lasten staan. Hij probeert zich er op een lollige manier doorheen te schmieren maar naarmate Marina’s zwangerschap vordert wordt dat theater armzaliger. Enfin, hun sores zijn een opluchting voor ons (al dan niet serieel) monogamen die vaak aan één relatie de handen al vol hebben.

Maar Enoch Foster en zijn vrouwen Catrina en Lilian maken het ons lastiger. Die zijn dol op elkaar en op hun zestien kinderen die de vrouwen om beurten baarden. De geboorte van nummer zeventien, met liefdevolle rollen voor medevrouw en vader, mogen we geheel meemaken. En ook het moment waarop Enoch de kleine vertoont aan de schare broertjes en zusjes, de een nog verrukter dan de ander over de nieuwe aanwinst. Ze verwelkomen hem in de naam van de Here Jezus. Door Enoch, Catrina en Lilian, behoorlijk good looking en ostentatief liefdevol, waan je je in een zoete speelfilm – Le bonheur van Agnès Varda, maar dan met happy end. Toch: geen Paradijs zonder slang. Enoch maakt al een tijdje het hof aan kleuterleidster Lydia, want waar het hart groot en vol liefde voor en door God is, is er altijd nog ruimte. Is dat niet wonderbaar? Regelmatig komt Lydia (grootvader had vier vrouwen; moeder is een van de oudste van 36 kinderen) weekends op bezoek om deel te nemen aan het gezinsleven. (‘Een vriendje heeft mooi praten, maar hier kan ik echt zien hoe Enoch met vrouwen en kinderen is.’)

In alle kuisheid, maar Enoch en zij dartelen als tieners, tot schijnbaar plezier van Catrina en Lilian. En dat van de kinderen. Die in een plenaire vergadering, op één dwarse kleuter na, stemmen voor een derde huwelijk van Enoch. Als Lydia wil. Dat Catrin en Lilian er om principiële, religieuze redenen, en om liefde voor Enoch, mee akkoord gaan, maar er wel degelijk mee worstelen, wordt langzaamaan wel duidelijk. Wat heeft Enoch trouwens dat ik niet heb? Goeroe-achtige trekjes in elk geval. Kijk zelf hoe dit zich ontwikkelt.

For something completely different: Tokyo Idols. Een documentaire over Japanse meisjesgroepen die met popliedjes en dansjes een groot mannelijk publiek tot fans, zo niet groupies maken. De klassieke beelden van overwegend vrouwelijk publiek dat in katzwijm valt voor mannelijke muzikanten vinden hier hun tegenpool. Zie ze meebrullen en zwaaien met lichtstaven, gekleed in T-shirts van de groep. Soms lijkt de mannengroep de bewegingen van de meisjes te imiteren, soms ontwikkelen ze schijnbaar een eigen choreografie. Zie sommigen huilen van ontroering. Er zijn wel wat jongens en studenten bij, maar veel zijn late twintigers, dertig, veertig, soms ouder. Idols-groepen kunnen bestaan uit tieners (een van de hoofdpersonen, Rio, wordt zelfs 21), maar andere zijn gewoon van de Kinderen-voor-kinderen-leeftijd.

Medium tokyo idols 4 1200x700 1024x597
Kyoko Myake, Tokyo Idols

Ruimdenkend als ik denk te zijn voel ik me behoorlijk ongemakkelijk en verward bij deze aanblik. Die in Japan trouwens ook niet onomstreden blijkt, maar het verschijnsel heeft zich van ‘hobby voor sneue losers’ tot mainstream ontwikkeld. Een grote industrie. Kapitalen geven sommige mannen uit aan de dagelijkse live-shows; aan cadeaus voor hun favorieten; aan de meet-and-greets na afloop waarin ze per meisje een minuut gesprekstijd krijgen en waarin handen geschud en vastgehouden mogen worden (soms achter elke bezoeker een bewaker om de man door te duwen als de tijd om is of als hij net iets meer contact wil). De meisjes leggen ongelofelijke beleefdheid aan de dag en oprecht lijkende belangstelling.

Is er eros in het spel? Volgens sommige duiders (journalisten, wetenschappers) niet of nauwelijks: het zou, zeker jegens de jongere Idols, gaan om terugverlangen naar jeugd en onschuld. En om onvermogen met vrouwen van de eigen leeftijd om te gaan. Zoals een student ook zegt: veel te veel gedoe om een vriendin te krijgen en houden – dit is probleemloos. Maar natuurlijk is Eros er ook. Zie sommige dansjes van de oudere groepen. Zelfs het schudden van handen is historisch gezien een seksueel gebaar, volgens een deskundige, en dit is een schemergebied: neutraal vanuit het meisje, beladen vanuit de man.

Een van de middelbare mannen zegt te weten dat hij op relationeel gebied kansloos is bij zijn heldin, maar hij koestert haar uitgebreide kerstkaart, die nog net geen liefdesverklaring bevat, zo trots dat je beseft: hij ervaart de gevoelens als wederzijds. Ook hier: kijk zelf naar sommige Idols en hun hoop op eeuwige roem, hun ouders, fans van uiteenlopende leeftijden en Japanse beschouwers van het verschijnsel. Dat ook op mij de indruk maakt van een mengsel van vrouwenangst, verlangen en eenzaamheid. Treurig, hoe blij ze er ook van worden. En heel vreemd, maar toch ook weer niet helemaal.


Betty Lomax, Tanya Winston, Three Wives, One Husband, NTR, zondagen tot en met 30 juli, NPO 3, 22.45 uur. Deel 1 via Uitzending Gemist.
Kyoko Miyake, Tokyo Idols, EO/Ikon 2Doc, woensdag 19 juli, NPO 2, 22.40 uur