Gaither Stewart, Icy Current, Compulsive Course

Binnenlanders in buitenland

‹Icy Current, Compulsive Course› van Gaither Stewart is een verzameling verhalen over buitenlanders in den vreemde die met hun vooroordelen en onwrikbare overtuigingen bevestigen dat cultuurverschillen onoverbrugbaar zijn.

Het zal wel komen doordat ik in bijna alle landen waar de verhalen spelen zelf heb gewoond en daarom de situaties zo herken. Misschien komt het ook doordat de hoofd figuren direct lichaam en ziel krijgen. En heel misschien zit er ook jaloezie bij, want na een mensenleven in de journalistiek is de eerste literaire proeve van de auteur benijdenswaardig geslaagd. Hoe het ook zij, ik vind Icy Current, Compulsive Course van de in Rome wonende Amerikaan Gaither Stewart, die jarenlang correspondent van Algemeen Dagblad is geweest, een van de aardigste boeken die ik de laatste tijd heb gelezen.

In twintig visuele verhalen vol heimwee, alcohol en mensen die dromen van vroeger of later ontmoeten we Italianen in New York, Duitsers en Russen in Parijs, Amerikanen in Italië en Mexico, Mexicanen, Amerikanen en Roemenen in Italië, en warempel ook veel eenzame, atypische Italianen in Rome. Vaak hebben ze een gestoorde relatie met het land waar ze wonen of met de vrouw van wie ze houden of ooit hielden (Shopping was one of the few remaining activities that united them). Als er liefde is, worden de minnaars door een compulsive course van het lot — de titel van het boek is een citaat uit Shakespeares Othello — toch uiteengedreven. Als er geen liefde is, volgt loutering of zelfdestructie, een nieuw begin of een definitieve val in eenzame uitzichtloosheid.

Er zitten poëtische pareltjes bij als The Acrobat, over een Italiaans balletdanseresje en een Russische trapezewerker die elkaar vinden in een circustent. Of zedenschetsjes zoals het verhaal over een padre padrone die op het doopfeest van een kleinkind zijn zwager met een mes bewerkt wanneer die avances maakt naar zijn dochter. Of schijnbaar hilarische vertellingen zoals over de Italiaan Gaetano in New York, die geen uitweg meer ziet uit de leugen die hij zijn Amerikaanse vriendin op de mouw speldt over zijn nachtarbeid op een postkantoor. In werkelijkheid treedt hij op in een key club, waar hij op commando zijn erecties showt. Hij wordt het slachtoffer van zijn eigen rol. Tegenover zijn geliefde verandert de supermacho in een impotente zielepoot.

Stewart heeft meer te zeggen als hij de culturen laat botsen, zoals in het verhaal over een vrijgelaten sovjetdissident die in Parijs aan lager wal raakt en uiteindelijk teruggaat naar zijn vermaledijde maar geliefde moedertje Rusland. Op zijn best is hij in de verhalen over buitenlanders in den vreemde die met hun vooroordelen en onwrikbare overtuigingen de meest pessimistische stellingen over de onoverbrugbaarheid der culturen bewaarheiden. Op hun gastland hebben ze alleen maar kritiek, maar ze doen niet eens moeite om de taal te leren, al wonen ze er jaren.

Nog erger zijn de zich als buitenlander gedragende binnenlanders, zoals de Mexicaanse Mary in The Rainmaker. Mary heet eigenlijk María Teresa. Ze is de steenrijke eigenares van een residence voor Amerikanen in de stad San Miguel Allende en voelt zichzelf meer Amerikaan dan haar huurders. Spaans praat ze niet graag, en dan nog met een gemaakt Amerikaans accent. Haar honden spreekt ze toe in het Engels. Op haar landgenoten van indiaanse origine kijkt ze diep neer: ze zijn lui, stupide en onbetrouwbaar, en ze bestelen je waar je bij staat. Ze voelt zich in alles hun tegendeel. Daarom heeft ze zichzelf de naam Mary toegedicht, een acroniem van Modest, Assiduous, Resolute en Yankee.

Ik kan getuigen dat dat belachelijke beeld geen karikatuur is. In diverse Latijns-Amerikaanse landen ben ik dergelijke types, die van hun racistische kijk op niet-blanke landgenoten geen geheim maken, veel te vaak tegengekomen, vooral als huisbazin. Mary staat model voor dit mensensoort, dat sinds de koloniale tijd niet veranderd is: arrogant, dominant en intolerant, aartsconservatief, egoïstisch en oerdom, en bovendien zo gierig als de neten.

Natuurlijk heeft Mary haar tegenpool in een andere quasi-karikatuur: haar chef-tuinman Miguel, een Mexicaan met Azteeks bloed, een natuurmens die geobsedeerd is door regen. De Amerikaanse bewoners van de residence begrijpen hem niet als hij zegt: «Here nature is a threat. Rain is a god. Bigger than us. It’s a religion.» Mary geeft Miguel de schuld voor alles wat er fout gaat. In een vurig gebed tot de regengod Tlaloc balt hij al zijn haat tegen het vreselijke mens samen. Een wolkbreuk spoelt Mary’s troetelproject, een luxe wooncomplex in aanbouw, de heuvel af. Mary vlucht naar Amerika, verslagen door de cultuur die ze zo veracht.

Over San Miguel Allende, waar hijzelf een jaar heeft gewoond, schrijft de Amerikaan Stewart dat de stad was bevolkt met «ordinary people who had lived ordinary lives in Kansas City or Charlottesville but who now were convinced that they were living on the dangerous side of life on the frontier of civilization. They had convinced themselves that they were enjoying a fascinating, even a risky, life in a borderline country, but they in reality missed ‹back home›.» Genadeloos maar waar.

Je hebt ook andere types buitenlanders: de weldoeners en idealisten. In mijn Latijns-Amerikaanse tijd was het continent ermee bezaaid: jongeren uit Europa die de — in eigen land mislukte — revolutie kwamen maken, wereldverbeterende paters die door de armen bij wie ze woonden voor gek werden verklaard, Amerikaanse jeugd die kwam boeten voor de imperialistische zonden van hun regering.

Stewarts boek biedt een mooi voorbeeld van zo’n altruïst. Een Amerikaanse schilder hoort dat in de Mexicaanse stad waar hij woont een Koreaans restaurant is geopend met heerlijk mals vlees. Hij ontdekt de koraal waar de gevangen honden worden vastgehouden, in afwachting van hun laatste reis. Hij opent het hek. Als bewoner van een land waar honden een lekkernij zijn, juich ik zijn daad van ganser harte toe.

De verhalen van Icy Current, Compulsive Course hebben, zoals dat hoort, een kop en een staart en meestal een ijzersterke plot. Bezwaren heb ik nauwelijks. Als lezer vind ik dat het surrealisme te veel is aangezet, terwijl de werkelijkheid al surrealistisch genoeg is. Als kommaneuker opponeer ik tegen de schrijfwijze Montpelier en de verkeerde plaatsing van accenten in Spaanse en Italiaanse woorden. Maar als journalist heb ik hoop gekregen dat ook ik nog goed terecht kan komen.

Gaither Stewart

Icy Current, Compulsive Course

Uitg. Wind River Press, 303 blz., $ 15.-