FILM

Black Venus

Om te vergeten

Saartjie Baartman, begin negentiende eeuw een sensatie in Londen en Parijs als ‘exotische wilde’ in de sideshows, was slechts vijf jaar in Europa toen ze op 25-jarige leeftijd stierf aan de gevolgen van syfilis, de pokken en longontsteking, waarna Franse wetenschappers haar lijk kapot sneden en haar organen op sterk water zetten om samen met haar gebeente meer dan twee eeuwen lang in het Musée de l'Homme in Parijs te worden tentoongesteld. Pas in 2002 kon de van oorsprong Khoihoi-vrouw uit de Gamtoos-vallei in de Oostkaap naar huis. Ze kreeg er een staatsbegrafenis. Nu is haar leven verfilmd door de Tunesische regisseur Abdellatif Kechiche.
Black Venus is door gemakzuchtige montage (het is veel te lang) en een dubieus script (weinig inhoud) inderdaad 'bad filmmaking’, zoals Manohla Dargis schrijft in The New York Times, maar is het dan ook echt 'mislukt’?
Het is een confronterende film met een controversieel thema. Juist doordat Black Venus extreem zelfbewust is - er is bijvoorbeeld een rechtbankscène waarin een advocaat het fictieve karakter van Saartjie’s vaudeville-act becommentarieert - kwamen er al tijdens het kijken onwillekeurig vragen bij mij op: wie kijkt eigenlijk naar wie in deze film? Kijken wij naar Saartjie? Zeker. Maar ik kreeg gaandeweg vooral het gevoel dat zij naar ons kijkt, nog altijd, naar ons en naar deze film die over haar gaat maar ook weer helemaal niet over haar.
Slechts vijf jaar bleef deze jonge vrouw uit Afrika in Europa in leven. Wat is dan nog 'beschaving’? De vraag resoneert nog altijd, maar was vooral toen aan de orde: al die Europeanen op zoek naar vertier om het eigen, verveelde leven op te fleuren of er in ieder geval een soort van betekenis aan te geven, en die dat dan maar zoeken en gemakkelijk vinden - dat is het tragische - in vluchtig exotisme. Wie is hier eigenlijk de wilde?
Ze leefde twee eeuwen geleden. Veel is veranderd, niets is veranderd, want nu is er een film getiteld Black Venus. En de ster is opnieuw Saartjie Baartman. Ze leeft weer.
Als commentaar op het kijken als vorm van inmenging en overheersing en als symbolische kolonisatie vormt Black Venus een fascinerende chaos. Kechiche lijkt er bewust voor te hebben gekozen de kijker genadeloos te confronteren met het kijken naar Saartjie, en wel bijna drie uur lang. Hierdoor verdwijnt de grens tussen ons en het publiek van toen. Je kijkt, net zoals zij keken. Naar de 'Hottentot Venus!’ Met een uitroepteken, zoals Saartjie destijds op affiches werd aangekondigd. Inderdaad, je voelt je vies, je hart wordt eruit gerukt door wat er met de geëxploiteerde vrouw in de kooi gebeurt en er is geen uitweg, of je moet de bioscoopzaal verlaten. Ik ken weinig andere films die het voyeuristische, gewelddadige kijken zo kaal en gevoelloos en ruw aan de orde stellen als Black Venus, met de mogelijke uitzondering van Irréversible (2002) van Gaspar Noé en Michael Powells Peeping Tom (1960), eveneens films die niet worden bekeken maar die zelf kijken, naar ons.
Vragen. Waarom wordt Saartjie in Black Venus monddood gemaakt en komen we niets over haar of haar leven in Afrika te weten, terwijl daar juist alles over bekend is, onder meer dankzij studies als Rachel Holmes’ African Queen: The Real Life of the Venus Hottentot (2007)? Waarom dan opnieuw die objectificatie in Black Venus? Of gebeurt dat spontaan, want dat is wat film nu eenmaal doet: het kijken forceren?
Black Venus is een film die ik het liefst zo snel mogelijk wil vergeten, maar dat zal niet lukken. Om alles erger te maken spreken de personages zeker driekwart van de film in het moderne Afrikaans, een taal waarin ik ben opgegroeid. Cultuur-historisch is dat twijfelachtig, want Saartjie en haar Afrikaanse uitbater, de vry-swarte Hendrik Cesars, spraken zeker niet het sjieke, voorstedelijke Afrikaans van de overigens voortreffelijk acterende André Jacobs in de rol van Hendrik. Dat maakt verder weinig uit, want Saartjie mag bijna niets zeggen in deze film en als ze wat zei kon ik haar nauwelijks verstaan. Ik denk dat ik haar voorbeeld ga volgen. Zwijgen. Dit weet ik wel: Saartjie Baartman zal altijd naar mij blijven kijken.

Black Venus is nu te zien