Blijven kijken naar gruwelijke beelden

Joe Sacco, Moslimenclave Gorazde, € 24,90
Joe Sacco, Gaza 1956, € 29,95
Joe Sacco, Footnotes in Gaza, € 23,50

Het is alweer een tijdje geleden dat Joe Sacco’s veelvuldig bekroonde stripboek Safe Area Gorade - The War in Eastern Bosnia 1992-1995 uitkwam. Om precies te zijn elf jaar. Toch is het nu een goed moment om dit indrukwekkende boek in een Nederlandse editie uit te geven. Een van de hoofdrolspelers van die oorlog, Ratko Mladic, staat op dit moment terecht in Den Haag. Wie niet meer weet wat er precies is gebeurd in voormalig Joegoslavië of zich afvraagt waarom de bewoners van dat land elkaar opeens op extreem bloederige wijze afslachtten, heeft met Moslimenclave Gorade een ijzersterke geheugensteun in handen.
Joe Sacco verbleef in 1995-1996 een aantal maanden in de moslimenclave Gorade, terwijl die werd belegerd door Bosnische Serviërs. Sacco reist met een VN-konvooi naar het dorp, samen met een peloton andere journalisten. Die zijn echter snel klaar. Ze schieten wat beelden, strooien wat snoep voor de kinderen en reizen dan door naar de volgende brandhaard. De stripjournalist Sacco blijft achter en samen met zijn gids en vertaler Edin interviewt hij de bewoners. Zo krijgt hij verhalen te horen die je haren recht overeind doen staan. Buren waarmee men altijd goed kon opschieten, veranderen door de oorlog in regelrechte moordmachines. Niemand begrijpt wat er nu gebeurt, maar iedereen vreest voor zijn leven en bezittingen.
Sacco wisselt persoonlijke ervaringen van mensen af met historische uiteenzettingen en actuele situaties. Daardoor is Moslimenclave Gorade geen aaneenschakeling van pure ellende, maar is er vreemd genoeg ook ruimte voor relativering en humor. Voor de bewoners die zijn opgesloten in hun belegerde dorp is elke informatie van buitenaf van levensbelang. Een paar oude tijdschriften gaan grif van hand tot hand in het dorp (de bibliotheek vermeldt in de tijdschriften dankbaar dat ze geschonken zijn door Sacco). De journalist die af en toe mee mag met het konvooi krijgt ook stapels bestellingen van wanhopige meisjes, die graag een Levi’s 501 willen hebben. Of hij die alsjeblieft kan meenemen? Het overleven van de dagelijkse sleur levert schrijnende en onverwachte situaties op. Zo komt Sacco terecht in een discotheek, De Piramida. Hij denkt een geweldige plek te hebben gevonden, compleet met stampende muziek, videoschermen én een glitterbol, maar het publiek verveelt zich kapot. Elke avond dezelfde mensen die er rondhangen. ‘Gorade is in zijn eigen sop gaargekookt’, zo vat een verbaasde Sacco de sfeer in het dorp samen.
De verhalen van de bewoners voorziet Sacco, die behalve een goede journalist ook een begenadigd tekenaar is, van gedetailleerde, schokkende beelden. Een man vertelt hoe hij vanuit zijn raam zag hoe twee- tot driehonderd mensen, inclusief vrouwen en kinderen, door de Chetniks werden afgeslacht op de brug over de rivier Drina. 'Je kon de lichamen horen plonzen in de rivier.’ De angst straalt van de wanhopige mensen af in de apocalyptische scènes die Sacco ons voorschotelt. De gedetailleerde reconstructies op basis van foto’s en inlevingsvermogen maken Sacco’s werk krachtig. Bij menig tekenaar zou je gewoon doorbladeren, nadat je de informatie hebt opgenomen. Sacco’s tekeningen nodigen je uit om te blijven kijken, hoe vreselijk het ook is wat er gebeurt. Volgens Sacco is dat de reden waarom zijn expliciete werk toch verteerbaar is: 'De tekeningen zorgen voor een afstand waardoor je toch kunt kijken naar gebeurtenissen waarvan je je normaal gesproken zou afwenden.’
De moslims houden stand tegen de oprukkende troepenmacht, maar worden daarbij niet geholpen door de VN. Die vertrekken juist als het lastig wordt, omdat ze niet in een gevechtssituatie terecht willen komen. Maar na de val van Srebrenica, waar we in Nederland alles van afweten, vinden de Amerikanen het welletjes en besluiten ze Mladic te stoppen met luchtaanvallen. Had dat niet eerder gekund? vraag je je kwaad af, maar blijkbaar zit de wereld van de diplomatie nu eenmaal zo in elkaar (Frankrijk zou Mladic hebben beloofd geen luchtaanvallen uit te voeren als Franse gevangenen werden vrijgelaten, aldus Sacco).
Gorade is een mijlpaal in de stripgeschiedenis, vergelijkbaar met Maus van Art Spiegelman. Zelden werd een stripboek zo vaak bekroond en ook gelezen door mensen die doorgaans niets van het medium willen weten. Sacco introduceerde het spiksplinternieuwe genre stripjournalistiek zo bij een groot publiek. Eerlijk gezegd is het daarna wat stil geworden rond de stripjournalistiek. Aanvankelijk buitelden recensenten laaiend enthousiast over elkaar heen over de combinatie van non-fictie en tekeningen. Wat voor mogelijkheden bood dat niet allemaal?! Toch zijn de navolgers van Sacco op een hand te tellen en zijn niet alle verhalen van hetzelfde niveau. De een is te veel op zoek naar sensatie, de ander kan niet tekenen, weer een ander vindt geen interessante onderwerpen. Het lijkt wel alsof Sacco in z'n eentje het genre in leven moet houden, want hij werkt gestaag door met weer een nieuwe stripdocumentaire: Gaza 1956.
Met dit boek keert hij terug naar de bezette Palestijnse gebieden, waar hij al eerder een boek over maakte: Palestine. Dat overdonderende boek dateert alweer uit 2001. Sacco dook zoals gewoonlijk onder bij de bevolking die het zwaar te verduren had en wist daar een ontluisterend beeld van te schetsen. Deze keer ging hij naar de Gazastrook om diep de geschiedenis in te duiken. Hoewel ook de actualiteit van het platwalsen van huizen, schaarste, Israëlische wreedheid en het arrogante Hamas aan bod komt, kruipt Sacco deze keer in de rol van historicus. Hij gaat op zoek naar ooggetuigen van een slachtpartij uit 1956. Het lijkt vreemd om juist naar feiten te zoeken van een moordpartij uit het verre verleden, dat gaat toch gewoon elke dag door? 'Waarom laat je niet zien wat er nu gebeurt?’ roepen jongeren dan ook verbaasd tegen Sacco.
Sacco motiveert zijn keuze voor het verleden in het voorwoord aldus: 'Heden en verleden kunnen niet zo makkelijk van elkaar worden gescheiden; ze maken deel uit van een meedogenloos continuüm, een historische brij. Misschien is het de moeite waard om die kolkende, voorwaartse beweging te bevriezen en een of twee gebeurtenissen te onderzoeken die niet alleen een ramp waren voor de mensen die ze doorstaan hebben, maar ook leerzaam kunnen zijn voor diegenen die willen begrijpen waarom en hoe er haat in harten werd “geplant”.’
Zijn allereerste motivatie was echter chagrijn. Een vriend waarmee hij in Gaza optrok voor een ander verhaal, schreef een artikel voor Harper’s Magazine. Daarin nam hij ook 'de grootste massamoord op Palestijns grondgebied’ op: de gebeurtenissen uit 1956 in de stad Khan Yunus. Tijdens de Suez-crisis bezette Israël korte tijd de Gazastrook. De passage over de moord op ongeveer 275 bewoners was echter zonder opgaaf van redenen geschrapt uit het artikel. Toen Sacco vervolgens in de archieven ging zoeken naar informatie over die bewuste gebeurtenis kon hij nergens iets vinden. Het leek wel alsof het niet was gebeurd, want ook het VN-rapport was onduidelijk. Ook over een andere gebeurtenis in de naburige stad Rafah waarbij tientallen Palestijnen omkwamen is geen heldere informatie beschikbaar. Dus besloot Sacco om dan zelf maar de informatie over Khan Yunus en Rafah te verzamelen omdat hij er niet tegen kon dat dit zo overduidelijk in de doofpot is gestopt.
Veel ooggetuigen willen niets zeggen over de gebeurtenissen in Khan Yunus en Rafah, bang als ze zijn om alsnog jaren later te worden opgepakt. Veel namen zijn daarom veranderd. Wel is opvallend dat de verhalen elkaar grotendeels overlappen. In de loop van de tijd zijn details veranderd en spreken de oude mannen elkaar soms tegen. Maar volgens Sacco zijn de vele overeenkomsten een teken dat hij de waarheid op het spoor is. Die is niet mals voor Israël. De soldaten hebben vreselijk huisgehouden en de bevolking een paar dagen lang geterroriseerd. Dit levert wederom gruwelijke beelden op waar je toch naar blijft kijken. Zoals de passage over het opruimen van de lijken. ’s Nachts is het druk op het veld waarop tientallen dode mannen liggen. Familieleden gaan op zoek naar hun geliefden en proberen de gezichten te herkennen. En wat gebeurde er eigenlijk met die lijken? Sacco weet iemand op te sporen die opdracht had de lichamen te verwijderen.
Gaza 1956 is een ander boek dan Sacco tot nu toe heeft gemaakt. Het heeft minder schwung dan bijvoorbeeld Palestine of Gorade en is meer een nauwkeurige reconstructie. Vaak vertelt hij hetzelfde verhaal, maar dan net afwijkend door de ogen van een andere ooggetuige. Je betrapt je tijdens het lezen erop dat je soms blij bent dat Sacco af en toe terugkeert naar de actualiteit, omdat die passages luchtiger zijn. Of nou ja, luchtiger, het gaat nog steeds over de manier waarop Israël schijnbaar willekeurig huizen platwalst waar mensen jarenlang aan gebouwd hebben. De momenten waarop Sacco zelf als personage optreedt hebben een andere dynamiek dan de beelden uit het verleden, die toch wat meer geïllustreerde verhalen zijn. De manier waarop de Gazanen omgaan met de ellende is bewonderenswaardig. Ze houden ondanks alle tegenslag en ellende de moed erin en kunnen soms zelfs nog lachen.

JOE SACCO
GAZA 1956
Vertaald door Tineke Funhoff, Atlas, 432 blz.,
€ 29,90
JOE SACCO
MOSLIMENCLAVE GORA?DE, DE OORLOG IN OOST-BOSNIË
Vertaald door Robert Schuit, Peter Mennen en Esther Gasseling, Xtra, 240 blz.,
€ 24,90