Bloedbanden als wurgkoorden

Yolanda Entius, Het kabinet van de familie Staal, € 18,90

Schrijvers zullen in alle mogelijke misère moeten wroeten willen ze dit jaar nog een onaangenamer romanpersonage creëren dan Yolanda Entius’ Kobe Staal, de onmogelijke pater familias die in Het kabinet van de familie Staal mensenlevens verwoest alsof het zijn godgegeven taak op aarde is. Deze Kobe is getrouwd met een deurmat van een vrouw - iets te opzichtig Muis genaamd - en heeft drie dochters: Do, Ilse en Mees. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van Mees, de Benjamin, die haar ouders eerst beschrijft in hun jonge, ongetrouwde jaren en daarna als vroeg getrouwd stel dat hun eerstgeborene, een zoontje, aan de wiegendood verliest. De dood van het jongetje heeft een beslissende invloed op Muis, die haar verdriet hierover niet mag uiten van Kobe, maar juist diep moet wegstoppen, daar waar het aan het publieke zicht onttrokken is, maar waar het ook onherroepelijk zal rotten. Kobe zal er nooit meer over spreken, zoals hij over niets spreekt dat zwakte of kwetsbaarheid zou kunnen verraden. Het is een karaktertrek die in lijn ligt met zijn benepen en vijandige aard die vroeg in zijn leven vorm krijgt en alles te maken heeft met onvrede over zijn fysiek (kort, Napoleon-complex) en zijn maatschappelijke positie die maar geen spectaculaire opwaartse lijn wil vertonen.
Als de grillige Kobe zijn vrouw van haar familie heeft losgeweekt en haar geestelijk heeft uitgehold, richt hij zich op zijn drie dochtertjes. De huiselijke tirannie die volgt laat zich niet lezen zonder af en toe naar adem te happen. Met trefzekere details beschrijft Entius de doordringende invloed die Kobe op zijn dochters heeft en voor jaren zal hebben. Het is een huishouden geregeerd door angst, de angst om Kobe’s toorn te wekken door een verkeerde blik, een onschuldige vergissing, een blijk van te weinig eerbied. ‘Muis en ik houden onze adem in, wachtend op wat komen gaat. Er komt niets dit keer. Kobe blijft rustig.’ De ontwrichtende gevolgen van deze terreur openbaren zich bij ieder afzonderlijk gezinslid op eigen wijze. Uit Muis verdwijnt ieder spoortje van individualiteit, Do trouwt vroeg en blijft sadomasochistisch naar Kobe’s liefde hengelen, Ilse gaat een leven vol psychotische episodes tegemoet en Mees, na als enige ooit in protest te zijn gekomen tegen Kobe, is gedoemd om te leven met de pijnlijke wetenschap dat Kobe een demon is die zich nooit zal laten uitdrijven. 'Een mens van vlees en bloed kun je bestrijden, maar een spook waart rond en verstopt zich in je brein.’
Daar had het bij kunnen blijven: de familie Staal, een ongelukkig gezin, ongelukkig op eigen wijze. Maar het ongelukkige karakter van de familie verdiept zich verder als blijkt dat Do en Ilse in hun jonge jaren misbruikt zijn door een huisvriend van Kobe. Kobe’s hondse reactie hierop slaat elke hoop op een normalisering van de familiebanden definitief de grond in. De breuk is bitter en onherstelbaar, er is geen enkele reden meer om dit liefdeloze verband in stand te houden. Jaren later, als Mees zelfs de herinnering aan haar ouders dreigt te verliezen, onderneemt ze een halfslachtige poging om ze op te zoeken. Het dichtst bij komt ze in een uitgesponnen fantasie waarin de verduurde tirannie met gelijke munt wordt terugbetaald. Maar uiteindelijk blijft het verhaal zonder een catharsis, er is geen alles verhelderende confrontatie, er is alleen meer verwijdering.
Het lijkt bij eerste beschouwing een banaal drama, op de koers van de mensheid zal het uiteindelijk niets schelen. Maar dat is buiten de emotionerende kracht van het verhaal gerekend. Levens worden door moedwil en misverstand verwoest voordat ze goed en wel zijn begonnen. Bloedbanden blijken wurgkoorden te zijn. Een schijnbare biologische aberratie, de vijandschap tussen ouder en kind, wordt gekoesterd en uitgebouwd tot een vendetta. Geestelijke verminking die tot geestelijke ontsporing leidt.
Wat nog wel flonkert van liefde in dit boek is Entius’ stijl. Die maakt het draaglijk om in het ondraaglijke gezelschap te verkeren van huistiran Kobe en zijn muizige vrouw Muis. Het is uitgebeend, repetitief proza dat de verstikking, de paniek en de angst binnen het geschetste gezin krachtig op de lezer overbrengt. 'Nee, niet doen, niet denken. Maar ze heeft het al gedaan. Ze heeft het gedacht, heel even. En dat ze het heeft durven denken, dat kan nooit meer ongedaan worden gemaakt.’ Als deze aftastende stijl bij Mees naar binnen slaat, kan ze het minste doen wat in haar vermogen ligt om zin te geven aan haar pijnlijke jeugd: ze kan het onder woorden brengen, ze kan er een verhouding toe bepalen. Dat is op het randje van weeïg therapieproza, maar Entius is te veel een vakvrouw om die grens te overschrijden. Sentimentaliteit - in een verteerbare dosis - permitteert Entius zich alleen in de ingebeelde ontmoetingen die Mees heeft met haar broer, de dode eerstgeborene. Dat hij in Mees’ verbeelding een spooropzichter is die niet alleen treinen maar ook levens in goede banen moet leiden, is simpele symboliek die vergeeflijk is. Vergeeflijk omdat je als lezer niet 221 pagina’s vacuümverpakte ellende kunt verstouwen zonder een zuchtje zuurstof, zonder een beetje closure.

YOLANDA ENTIUS
HET KABINET VAN DE FAMILIE STAAL
Cossee, 222 blz.,
€ 18,90