Kunst

BLOEDENDE BOMEN

KUNST Georg Baselitz

Direct bij binnenkomst van het grote Georg Baselitz (1938) retrospectief in de Londense Royal Academy wordt de bezoeker welkom geheten met een Hitlergroet. Modell für eine Skulptur (1980) heet de liggende mannenfiguur die met zijn bovenlijf en uitgestrekte arm, als uit zijn graf, omhoog komt. Het werk lijkt de wederopstanding van Hitler te verbeelden, maar dat is schijn. In plaats van aan de gevaren van het neonazisme te refereren wijst het beeld eerder op de onmogelijkheid om Hitler volledig te begraven. Al was het maar omdat zijn persoon een eeuwige waarschuwing bevat.

Modell für eine Skulptur staat in het midden van de ronde centrale hal van de Academy. Het is omringd door een zevental schilderijen van mannen in haveloze uniformen tegen de achtergrond van een geruïneerd landschap. Leunend tegen bloedende bomen staren de heren ontgoocheld voor zich uit of heffen ze hun blik vergeefs ten hemel. Aangetast in hun mannelijkheid, beroofd van hun machtsattributen en ten prooi gevallen aan de diepste identiteitscrisis ondergaan ze hun lot. Wat nu? In Versperrter Maler (1965) steunt de geamputeerde soldaat op een stok met een palet. Het getraumatiseerde slachtoffer kan slechts met behulp van de schilderkunst overeind blijven. De heldenrol is weggelegd voor de schilder – níet voor de soldaat.

Baselitz was de eerste beeldend kunstenaar die de confrontatie aandurfde met de demonen van het Derde Rijk. En dat kon alleen door middel van een lelijke anti-esthetica. Zoals in zijn Pandemonische Fusse (1963), een huiveringwekkende serie van elf schilderijen van grote voeten. De fundamenten van het menselijk lichaam zijn hier nauwelijks meer dan een vormeloze homp vlees. Of zoals in Die Grosse Nacht Im Eimer (1963), het schilderij van een afstotelijke dwerg met een reusachtige penis, waarmee Baselitz, zes jaar nadat hij vanuit Oost- naar West-Berlijn was geëmigreerd, een schandaal verwekte. Die Grosse Nacht Im Eimer doorbrak de naoorlogse heerschappij van de abstracte kunst in West-Duitsland en maakte tegelijk een karikatuur van het socialistisch realisme. Baselitz onttrok zich aan de polariteit tussen Oost en West en koos zijn eigen weg. Maar niet zonder zich een erfgenaam te betonen van het Duitse expressionisme dat door Hitler in de ban was gedaan. Die Grosse Nacht Im Eimer was als een kreet waarmee de grote stilte – het taboe op het nazi-verleden – werd doorbroken.

De Duitse geschiedenis is altijd Baselitz’ belangrijkste onderwerp geweest. In Zwei Meissener Waldarbeiter (1967) speelt hij met de oude Duitse woudromantiek. Terwijl het woud in zoveel liederen en gedichten is bezongen laat hij er duistere dingen gebeuren, alsof het woud juist de oorsprong is van het kwaad. En in Adler (1972) hangt het symbool van het Derde Rijk ondersteboven, ontdaan van zijn dreigende uitstraling, ondanks de vervaarlijke klauwen en het heftige geflap van de vleugels. Sinds 2005 overdenkt de nu bijna zeventigjarige kunstenaar zijn carrière door middel van snelle, spontane en bovendien opvallend kleurrijke remix-_versies van zijn vroegere schilderijen. Het is alsof de ware hoofdrolspeler van zijn leven en werk zich meer dan ooit bekendmaakt: verschillende personages – waaronder de dwerg uit _Die Grosse Nacht Im Eimer – dragen nu een Hitlersnor.

Georg Baselitz, Royal Academy of Arts, Londen, tot 9 december