Televisie: ‘The Silence of Others’

Bloemen aan de vangrail

Maria Martin op de weg waaronder haar moeder begraven ligt, in The Silence of Others © IDFA

In 1963 zei de conciërge van het gebouw in Madrid waar ik weken had gewoond ten afscheid: ‘Ooit pakken we ze, jongen.’ We hadden nooit over Franco gepraat en wat hij zei was bloedlink, maar kennelijk moest het eruit. Die bijltjesdag is niet gekomen. Als in 1975 Franco sterft wordt wel in massademonstraties amnestie voor de ontelbare politieke gevangenen geëist. Twee jaar later wordt door het parlement het Pacto del Olvido aangenomen: gevangenen vrij maar dan ook amnestie voor fascistische misdaden. Amnestie met vooruitwerkende kracht, dat laatste, want veroordelingen waren er tot dan uiteraard nooit geweest.

In de aangrijpende Spaanse documentaire El silencio de otros zie je beelden van dat moment: ovaties en gejuich van de honderden parlementsleden van wie er maar twee tegen stemden. Maar die ‘schone lei’ werkte hooguit juridisch: de pijn in hoofden en harten van slachtoffers bleef. Niet bij iedereen: velen wilden vergeten om zelf verder te kunnen, anderen moeten gedacht hebben dat verzoening de enige weg voor het land was. Maar er is een groeiende groep die na decennia zwijgen alsnog vervolging van letterlijke en figuurlijke beulen wil. ‘Jij wilt alleen maar wraak’, krijgt een van de protagonisten, José Galante, vaak te horen. Hij: ‘Sinds wanneer heet gerechtigheid wraak?’

Over hem en een diverse groep andere slachtoffers van de dictatuur en hun taaie gevecht tegen de ondermijnende gevolgen van de Amnestiewet gaat deze film van Almudena Carracedo en Robert Bahar, geproduceerd door Pedro Almodóvar. Is het wraak als je je sadistische beul Antonio González Pacheco, met zijn ongestrafte luizenleven, die je precies weet te wonen, voor de rechter wilt zien? Een element zal erin zitten, maar gerechtigheid is breder en dieper en als Spanje die blijft blokkeren, dan zoek je de weg van internationale vervolging voor misdaden tegen de menselijkheid die niet verjaren. De groep schakelt de Argentijnse rechter María Servini in, maar ook haar middelen en mogelijkheden blijken beperkt. Was Galante een jonge linkse intellectueel die eind jaren zestig gemarteld werd vanwege protest tegen de dictatuur, Maria Bueno sluit zich aan omdat haar baby haar, ongehuwde moeder, ontstolen werd door ziekenhuis, gynaecoloog en nonnen. Een van de tienduizenden die van immorele of politiek verwerpelijke personen of gezinnen werden afgenomen om door franquisten te worden opgevoed.

Onvergetelijk de hoogbejaarde, fluisterende Maria Martin: zes jaar toen haar moeder van huis werd gehaald en met veel anderen onder begeleiding van de fanfare door het dorp werd gevoerd om daarbuiten, naakt, geëxecuteerd te worden. Maria wil haar botten uit het massagraf om die naast vader op het kerkhof te begraven. ‘Op de dag dat de varkens vliegen’, antwoordde de burgemeester sarcastisch. Ze bindt bloemen aan de vangrail van de weg over het massagraf: geen monumentje voor verkeers- maar voor Franco-slachtoffer. Ascension Ibarra weet via Argentinië wél het gebeente van haar vader uit een ander massagraf te identificeren en herbegraven. Ascension kan rustig sterven, wat Maria niet vergund blijkt.


Almudena Carracedo, Robert Bahar, The Silence of Others, VPRO 2Doc, woensdag 6 maart, NPO 2, 22.55 uur