IJdel in Engeland

Bluf en charme

Het eerste wat David Cameron deed toen hij premier werd, was flatterende kiekjes van zichzelf laten maken.

Medium hh 21176724

Oscar Wilde had Café Royal, Charles Saatchi heeft Scott’s. Een plek in Londen om te zien, gezien te worden en, het belangrijkst, een combinatie van de twee. Op gezette tijden neemt de 71-jarige reclamegoeroe en kunstverzamelaar plaats op het overdekte en verwarmde terras van het visrestaurant in Mayfair, altijd vergezeld door vrouwelijk schoon. Ze eten vis, drinken witte wijn en roken Silk Cuts. Een dag later staan er psychoanalytische verslagen in de kranten, niet alleen in de boulevardbladen, maar ook in serieuze dagbladen als The Daily Telegraph en The Independent.

Hoe ze het weten is het geheim van de kok, maar zodra Saatchi zijn opwachting maakt, stellen paparazzi zich op aan de overkant van Mount Street. Dat werd een lucratieve bezigheid toen er huwelijkse spanningen zichtbaar werden. Zo hield hij er zijn hand voor de mond van zijn vrouw Nigella Lawson, kneep hij haar in de neus en greep hij haar bij de keel. Al deze ‘playful tiff’, zoals Saatchi het noemde, zou leiden tot een geruchtmakende scheiding. ‘Als je een narcist bent, zoals ik’, constateerde deze meester van de manipulatie, ‘dan is het moeilijk je vrouwen vast te houden.’

Dat moge zo zijn, maar deze sterke vorm van ijdelheid heeft Charles Nathan Saatchi in zijn leven veel profijt gebracht. Door een combinatie van bluf, charme en zelfvertrouwen is deze zoon van joods-Iraakse vluchtelingen uitgegroeid tot een van de meest invloedrijke eilandbewoners, eentje die zowel Margaret Thatcher als Tracey Emin aan de Britten wist te verkopen. Enkele maanden nadat Christopher Lasch in 1979 zijn klassieker The Culture of Narcissism publiceerde, kwam in het Verenigd Koninkrijk Thatcher aan de macht. Dat was mede te danken aan een reclamecampagne van Charles Saatchi en zijn broer Maurice. Zij bedachten een poster van een lange, kronkelende rij wachtenden voor het arbeidsbureau. ‘Labour isn’t working’ luidde de pakkende, dubbelzinnige boodschap. Dat de rij niet echt was, maakte niet uit. Het ging voortaan om het beeld, en dan vooral het zelfbeeld.

In dit tijdperk, vereeuwigd in Alan Hollinghursts roman The Line of Beauty, werd een deel van de Britten verliefd op zichzelf, de beursbengels, de Nieuwe Romantici en de thatcherianen voorop. Tot de laatste categorie behoorde iemand als Norman St John-Stevas, die de muren van zijn landgoed had behangen met foto’s waarop hij met popsterren en wereldleiders poseerde. Toen deze dandy ooit voortijdig een kabinetsoverleg verliet omdat hij naar een feest moest, zei Thatcher: ‘Ik ga er ook heen, maar ga nu nog niet weg.’ Hierop antwoordde St John-Stevas: ‘Maar ik heb meer tijd nodig om me te verkleden.’

Voor politieke leiders is het in dit mediatijdperk schier onmogelijk om geen narcist te worden

Waar St John-Stevas in de rijke traditie van aristocratische dandy’s als Beau Brummell, Lord Byron en Chips Channon stond, boden de Thatcher-jaren ook ruimte voor een nieuwe generatie narcisten, afkomstig uit de middenklasse. De naam Jeffrey Archer springt in gedachten, de ex-politicus, ex-gedetineerde en thrillerschrijver die het goed met zichzelf getroffen heeft en zich, als een hedendaagse Great Gatsby, maar al te graag laat fotograferen in zijn penthouse langs de Theems van waaruit hij neerkijkt op Westminster. Waar de realiteit ophoudt en fictie begint, is bij Lord Archer nooit bekend.

The Iron Lady zelf was geen narcist. Om een of andere reden is het vooral een gedragsstoornis die bij mannen voorkomt. Bij haar politieke zoon Tony Blair bijvoorbeeld, die in het voorjaar van 1997 premier werd. Toeval of niet, deze gebeurtenis vond in hetzelfde jaar plaats als Sensation, een tentoonstelling waarmee Saatchi, inmiddels kunstpaus, de Young British Artists introduceerde bij het Britse publiek. Deze conceptuele kunstenaars waren even provocatief als narcistisch. Het symbool zou My Bed worden, het onopgemaakte en uitgeleefde bed van Tracey Emin. De Young British Artists maakten deel uit van Cool Britannia, de culturele revolutie die New Labour eind jaren negentig teweegbracht. Onder Blair zou alles draaien om style, slogans soundbites. ‘New Labour, New Narcissis’, oordeelde The Guardian indertijd. Een van de iconische foto’s van Blair – lang na zijn aftreden nog steeds lijdend aan een messiascomplex – is de selfie voor een brandende olieraffinaderij in Irak. Deze foto hangt nu in het Imperial War Museum. Dat het een fototrucage is, doet er niet zo veel toe. Het is het beeld dat veel Britten van deze politicus hebben.

Ook wat dit betreft is David Cameron een erfgenaam van Blair gebleken. Een van de eerste dingen die de Conservatief deed nadat hij premier was geworden, was het inhuren van een vanity photographer die flatterende kliekjes van hem moest maken. Cameron, een voormalige publiciteitsmedewerker, bleek een bedreven gebruiker te zijn van de sociale media die hebben bijgedragen tot de volledige democratisering van het narcisme. Hoogtepunt was zijn selfie met Barack Obama en de Deense premier Helle Thorning-Schmidt tijdens de uitvaart van Nelson Mandela.

Voor politieke leiders is het in dit mediatijdperk schier onmogelijk om geen narcist te worden. Elke dag zien ze hun hoofd in de kranten en op tv, compleet met commentaren over dunner wordende kruinen en wallen onder de ogen. Dit kan tot niets anders leiden dan een Dorian Gray-syndroom. Bovendien veranderen ze in een orakel, krijgen ze een drang om overal commentaar op te geven, zelfs op Saatchi’s tafelmanieren. Cameron verklaarde partij te kiezen voor Nigella, temeer omdat haar vader bevriend is met zijn buurman op 11 Downing Street, de minister van Financiën.

Inmiddels is Saatchi, die in zijn vrije tijd foto’s recenseert voor The London Evening Standard, met een nieuwe vriendin gesignaleerd bij Scott’s, Trinny Woodall, auteur van onder meer het modeboek What Not to Wear: For Every Occasion. Na enkele romantische ontmoetingen heeft Saatchi haar reeds aan het huilen gekregen. Over de terrasscènes wordt druk gespeculeerd. Is dit het toppunt van de obsessie met beroemdheden? Of wordt hier gevierd dat het honderd jaar geleden is dat Freud het moderne narcisme heeft gedefinieerd? Misschien is het gewoon een onbedoeld gevolg van het rookverbod in de horeca.


Beeld: Charles Saatchi en Trinny WOodall bij Scotts in Mayfair (Gotcha Images/Splashnews/HH).