Media

Boeken als oud papier

Afgelopen weken had ik een dilemma. Ik had een manuscript voltooid en vond het nodig mijn studeerkamer op te ruimen. Duizenden papieren, stapels boeken, de oogst van jaren. Maar af en toe moet je schoon schip maken, zo niet, dan word je overwoekerd. Het dilemma hierbij plus de enorme verandering die zich in de afgelopen jaren voltrokken heeft, realiseerde ik me nadat ik tien keer het Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland van links naar rechts en van boven naar beneden had verplaatst. Het is nogal een stapeltje: mooi gebonden, negen delen, duizenden interessante gegevens over vooraanstaande Nederlanders uit de in de titel genoemde hoek. Ik gebruikte en gebruik het regelmatig, dat wil zeggen: tot ik ontdekte dat de teksten ook op internet staan en mijn verbinding zo snel en goed werd dat het veel eenvoudiger was het naslagwerk digitaal te raadplegen.
Daarmee verdween de zogenoemde BWSA eerst naar een hoekje van de kamer, vervolgens onder het bureau en uiteindelijk op een onvindbare plek te midden van andere onvindbare boeken - tot ze bij het opruimen opnieuw te voorschijn kwam en haar verplaatstocht begon. ‘Gooi die ouwe meuk toch weg’, zei mijn zoon nadat ik hem van het dilemma had verteld. 'Ouwe meuk?’ 'Pas op, zo meteen vind ik je tussen je papieren niet meer terug’, waarschuwde mijn geliefde enkele dagen later.
Het was het begin van vele uren wanhopig zitten te midden van de papiermassa, het begin ook van een zoveelste verplaatsing. Zij loste niets op, integendeel, ze maakte de chaos groter. Op een dag, een dag of tien geleden, bracht ik de negen delen BWSA naar beneden en legde ze bij de buitendeur, vlak bij de vuilnisbak. In de dagen die volgden kwamen daar steeds meer boeken te liggen, het ene nog mooier c.q. beter dan het andere. Maar omdat ik het toch niet over mijn hart kon verkrijgen de hele zaak in de papierbak te kieperen, laadde ik de boeken in de auto en maakte een ritje langs de plaatselijke antiquariaten. Het leverde me meewarige blikken en vier euro op. Ondertussen zat ik nog steeds met een overschot van honderden boeken - minus vier. Hierop plaatste ik mijn auto op de oprit van ons huis, opende de deuren en hing er twee briefjes aan: 'Gratis meenemen’; 'Boeken voor de liefhebber’. Vanuit mijn studeerkamer sloeg ik de reacties gade. Ze waren prachtig. De een pakte een boek, keek om zich heen, roetsjte het ding in de tas en maakte zich razendsnel uit de voeten. Een ander durfde de auto niet te naderen. Een derde rende naar huis, kwam terug met zo'n rijdende boodschappentas en laadde die vol. 'Dat mensen zoiets doen’, hoorde ik een oudere vrouw tegen haar man zeggen.
Na een halve dag was ongeveer de helft van het overtollig bezit verdwenen maar lagen er altijd nog zo'n 150 boeken in de auto. Daaronder de BWSA. Het leek me voldoende vrijbrief om te doen wat ik al die tijd niet had gedurfd. Ik haalde de papierbak en kieperde het volledige restant erin. Wroeging werd spoedig overwonnen door een gevoel van vrijheid. Bovendien is mijn studeerkamer leger dan ooit. Maar mijn hoofd, vreemd genoeg, lijkt voller.
De grootmoeder van een goede vriend, long ago, had de neiging tijdschriften te bewaren. Dat deed je nog in haar tijd. Die dingen waren duur, mooi, zoiets gooide je niet weg. Vandaar dat haar zolder uiteindelijk in een berg oud papier veranderde. Na haar dood heb ik geholpen de zaak in een container te kieperen. 'Ouwe meuk’ - ik geloof niet dat we die uitdrukking gebruikten maar ons oordeel kwam daar wel op neer. Ik denk dat oma zich ondertussen in haar graf omdraaide. Zo wringt het diep in mijn hart ook als een boek als wegwerpartikel wordt gezien. Rationeel gezien is dat dwaas. Boeken moeten bewaard worden. Zeker. Daar hebben we instellingen voor. Verder zijn er boeken die een mens dierbaar zijn. Dat zijn er over het algemeen maar weinig en die mogen je kinderen weggooien. Maar verreweg de meeste boeken zijn, zeker voor mensen die daarmee op een of andere manier hun brood verdienen, gebruiksartikelen. Steeds meer daarvan staat op internet. Kijk maar eens in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, de Biblioteca virtual Miguel de Cervantes of de lijst met virtuele bibliotheken die Wikipedia onder het lemma 'List of digital library projects’ geeft. Zie het fantastische digitaliseringsproject van Nederlandse kranten. En bedenk wat er via e-boeken en dergelijke in komende jaren allemaal nog te wachten staat.
Ik denk niet dat mijn generatie nog helemaal overgaat naar het digitale lezen en misschien zal dat zelfs wel nooit helemaal gebeuren. Maar de eerbied die wij voor het boek hadden, is achterhaald. Het is niets meer dan een vehikel. Waar het om gaat is de tekst - en die blijft, ook nadat je het omhulsel in de papierbak hebt gegooid.