Ger Groot

Boektaboe

Hitlers Mein Kampf is, voor zover ik weet, het enige boek waarvan de verkoop in Nederland bij wet is verboden. Het gerucht wil dat die titel daarom ook vanuit Nederland het vaakst bij Amazon.com wordt besteld. Zodat we nu eindelijk weten waar de handvol dollars vandaan komt die dit bedrijf onlangs als eerste positieve resultaat op de balans mocht zetten.

Dat gerucht kon worden opgevangen op de Conferentie over Taboes in Non-Fictie die het Literair Productie- en Vertalingenfonds vorige week in Amsterdam organiseerde. Twee dagen lang deden Nederlandse en buitenlandse uitgevers, vertalers en critici hun best te praten over datgene waarover niet gepraat mag worden. Dat ging niet zonder moeite.

Dingen die ooit taboe zijn geweest (seks) laten zich nog wel bespreken en zelfs wat dat alleen maar langzamerhand is geworden (poep) kan met enige besmuiktheid ter tafel worden gebracht. Maar wanneer het gaat over de scheidslijnen tussen goed of fout — zonder welke het morele universum het nu eenmaal niet kan stellen — wordt het een stuk lastiger.

En dus doemde aan de einder van de discussie steeds weer het spook op van de Tweede Wereldoorlog. Niet als breker van taboes, maar als bewaker daarvan. Moreel vormt de oorlog een waterscheiding; historisch een grijze zone met een witte en een zwarte rand. Dat botst, en dan wint de moraal het al snel van de subtiliteiten. Meer dan geschiedenis is de oorlog de stichtingsmythe geworden van een seculiere religie, die vertelt wat goed en fout is. Krachtige taboes houden de historisch-kritische twijfel liefst op afstand.

En niet alleen daar. Wie durft er nog een boek uit te brengen ten gunste van pedofilie, vijfentwintig jaar geleden het speerpunt van de seksuele bevrijding? In Amerika heeft het Huis van Afgevaardigden al eens de staf gebroken over een ontnuchterend onderzoek naar de gevolgen van seksueel misbruik, dat per democratisch decreet onwenselijk werd verklaard.

Alleen in Amerika? De Duits-Nederlandse vertaler Gerhard Busse vertelde dat Han Israëls in Nederland hetzelfde is overkomen. In zijn boek Heilige verontwaardiging leverde Israëls vernietigende kritiek op het incestonderzoek van de psychologe Nel Draijer. Hij heeft dat — aldus Busse — met een verkapt Berusfsverbot moeten bezuren. Taboes doorbreek je niet zonder risico.

Ook Joyce Meskis heeft dat ontdekt. In haar boekhandel in Denver verkocht zij een exemplaar van het — in zijn genre enigszins uitzonderlijke — how-to boek Advanced Techniques of Clandestine Drug Laboratories. Dat werd teruggevonden in een verlaten drugs fabriekje en nu wil de politie van haar weten aan wie zij dat boek heeft verkocht. Meskis zwijgt uit naam van de vrije meningsuiting en heeft daarbij de steun van schrijvers als Dave Eggers en Michael Chabon. De American Booksellers Foundation beroept zich zelfs op een verkapt soort biechtgeheim. «Van heel wat boeken zouden we niet willen dat onze partner of werkgever wist dat we ze lazen», zegt ze. Boekhandelaars zijn professionele vertrouwensmensen.

Geestelijke gezondheid, seksuele disfunctie: dat zijn de voorbeelden die de Foundation geeft. Valt een clandestien drugslabo daar ook onder? Nieuw is die kwestie niet. Al in 1971 beschreef een zekere William Powell in The Anarchist Cookbook hoe je op je keukenaanrecht nitroglycerine in elkaar fröbelt. Helaas schijnt dat recept niet te werken, maar levensgevaarlijk blijft het wel.

Het publiceren en verspreiden van dit soort literatuur, hoe vrij en taboedoorbrekend ook, is misschien niet zo’n goed idee. Meskis’ enigszins fundamentalistische standvastigheid lijkt een betere zaak waardig. Maar gelukkig zijn de taboes waarmee uitgevers, schrijvers en vertalers het gewoonlijk te kwaad hebben, aanzienlijk minder spectaculair.

Wat doet een vertaler met woorden die inmiddels niet meer oorbaar klinken: de «negers», de «spleetogen» en de «hij-zonder-zij’s»? Eerbiedigen, schrappen, herformuleren? Plotseling raakte de discussie op de Amsterdamse conferentie toch nog verhit. Wat de een betutteling van de schrijver vond, omarmde de ander als de bescherming van diens oorspronkelijke intenties. Een tussenweg leek er niet te zijn: het kenmerk van elk authentiek taboe. Het blijft de grootheid én de misère van de literatuur dat zij — zoals Emil Cioran ooit schreef — bereid is zich dood te vechten voor een komma.