Economie

Boete door schuld

Je zou kunnen zeggen dat wie schulden maakt, er altijd voor moet boeten. Geld lenen kost immers sowieso geld, en als schulden niet afbetaald worden wacht een echte boete. In beide gevallen ben je meer kwijt dan je kreeg.

Er zijn twee groepen voor wie dat anders ligt. Investeerders gebruiken schuld juist om rendement te maken. Wie tachtig euro leent tegen vijf procent rente, kan met twintig eigen euro’s erbij een slimme investering doen met twintig procent rendement. Na betaling van rente en aflossing is er tachtig procent rendement op eigen geld gemaakt.

Dat lukt nooit zonder lenen, en het zijn slechts de rijken die zich dit spel kunnen veroorloven. In Nederland zijn er steeds meer van: het aantal miljonairs lag bij de laatste meting in 2016 op 112.000, ruim boven de 72.000 die in 2006 geteld werden. De armoede in Nederland daalt intussen maar nauwelijks: in 2006 leefde 8,9 procent van alle huishoudens onder de lage-inkomensgrens waarmee het CBS armoede definieert, in 2016 was dat nog steeds 8,2 procent.

Voor de armen geldt niet ‘wie schuld heeft moet boeten’, maar ‘wie een boete krijgt maakt schulden’. Daklozen bijvoorbeeld krijgen boetes die ze onmogelijk kunnen betalen en dus raken ze in de schuld. In Rotterdam wordt dit nu afgeschaft nadat Beau van Erven Dorens had vastgesteld dat dit echt niet kan. De BN’er als sociaal activist. Burgemeester Aboutaleb kwam prompt in actie.

Het ‘schuld door boete’-scenario blijft intussen niet beperkt tot de armen. In juni benadrukte een meerderheid in de Kamer nog eens dat er een einde moet komen aan het stapelen van boetes door de overheid. In het regeerakkoord was al een passage over schuldenproblematiek opgenomen. Uit een Nibud-onderzoek in 2015 bleek dat 37 procent van de Nederlandse huishoudens betalingsachterstanden heeft, vaak door hoge zorgkosten. Het is een cijfer dat direct inzichtelijk maakt waar de gele hesjes het over hebben. Het lijkt erop dat modaal Nederland bijna niet meer kan rondkomen.

Modaal Nederland kan bijna niet meer rondkomen

Ziedaar de financiële polarisatie van onze samenleving. Aan de ene kant steeds meer miljonairs die het spel van rendement door schuld kunnen spelen. Aan de andere kant armoede die maar niet echt wil dalen, en modale en submodale huishoudens die moeten vrezen voor schuld door boete.

Het lijkt een raadsel hoe deze realiteit te rijmen valt met het egalitaire Nederland volgens de officiële cijfers, waar de ongelijkheid van inkomens al decennia laag en stabiel is. Maar wie goed kijkt, ziet dat het juist schuld en rente zijn die veel verdoezelen. De Amsterdamse onderzoeker Alman Metten is zo iemand.

De statistici hebben besloten dat twee bronnen van inkomsten niet in het inkomen meetellen, schreef hij vorige maand. Het gaat om rente-uitgaven en waardestijgingen van bezit. Juist wie veel leent én veel bezit heeft – twee zaken die vaak samengaan – rapporteert daardoor een inkomen dat flink lager ligt dan wat er werkelijk te besteden valt. Daardoor lijkt het of hoge inkomens niet stijgen ten opzichte van de rest. In werkelijkheid is de koopkracht van de rijken de afgelopen jaren sterk toegenomen, rekent Metten voor. En dat terwijl de lonen vrijwel niet stegen en de armoede maar nauwelijks daalde. We zien die stijgende ongelijkheid niet in de officiële cijfers, en dus kunnen we doen alsof er niets aan de hand is. Maar groeiende ongelijkheid en groeiende schulden kunnen we niet blijven negeren.

De oplossing ligt in een schuld waarvoor niemand kiest, maar die iedereen heeft. We zijn allemaal belasting verschuldigd. Ook die is scheefgegroeid. Een miljonair betaalt officieel 1,61 procent belasting over zijn bezit, een werknemer tot 52 procent over zijn loon (dat is dertig keer zo veel). De miljonair die dan ook nog slim met schuldenaftrek, rente en afwaardering speelt, betaalt vrijwel geen belasting, niet over bezit en niet over inkomen uit bezit. Het is dus de rest van Nederland die de boel draaiend moet houden.

Die ongelijke behandeling is een belangrijke verklaring van de onvrede van de gele hesjes. Het hervormen van de scheve belastingdruk heeft echter geen enkele urgentie, net zomin als het probleem van boetes voor daklozen dat tot vorige week had. Ik zie daarom nog maar één oplossing: als Beau er nou eens wat van zegt.