Hoofdcommentaar: Afrika

Bolkestein in Afrika

Frits Bolkestein heeft de Europese zomervakantie gebruikt om een stuk te schrijven voor de Volkskrant. Andermaal over hoe links Nederland in gebreke is gebleven en deze keer toegespitst op Afrika. In Het stilzwijgen rond een gevallen held, afgelopen maandag op de opiniepagina, beklaagt de eurocommissaris zich over de tamme reacties in Nederland op de duikeling die het Zimbabwe van president Robert Mugabe de afgelopen jaren gemaakt heeft. Het was Bolkestein immers al jaren duidelijk hoe Mugabe zijn land naar de afgrond hielp, met als tragisch dieptepunt het afgelopen jaar waarin de voor de economie zo belangrijke blanke boerderijen onder instemmend geknik van de president bezet en geplunderd werden en waar alle blanken, volgens het officiële regeringsstandpunt, erkende vijanden van de staat werden.

Maar Zimbabwe is geen geval op zich, meent Bolkestein. In Zuid-Afrika zou zomaar ineens hetzelfde kunnen gebeuren. «Dat land heeft ook een goede startpositie en de eerste jaren van meerderheidsbestuur waren, vooral door toedoen van Nelson Mandela, gematigd», schrijft de voormalige VVD-leider. Om er een veelbetekenend «Blijft dat zo?» aan toe te voegen. Want in het Zuid-Afrika van president Thabo Mbeki slaat corruptie wild om zich heen, schrijft Bolkestein, worden blanken als racisten afgeschilderd en moesten journalisten die naam maakten in de apartheidsstrijd weg bij de staatsomroep om plaats te maken voor ANC-leden.

Allemaal gedeeltelijk waar, maar ook tamelijk kort door de bocht. In ieder geval precies passend in het straatje van de white fear waarover afgelopen week in Johannesburg gesproken werd. Daar werd geconfereerd over racisme in Zuid-Afrika, in vele bijdragen toegespitst op de blanke Zuid-Afrikaan, die na driehonderd jaar kolonialisme bang is voor zijn zwarte landgenoten die de macht hebben overgenomen. Het verhaal van het met de Bookerprize bekroonde boek Disgrace van de Zuid-Afrikaanse romanschrijver J.M. Coetzee is een duidelijk voorbeeld van dat gedachtegoed, betoogde een ANC-minister enige maanden geleden nog tijdens een verhoor van de Mensenrechten com missie over racisme in de media. In het boek wordt een jonge witte vrouw verkracht door drie mannen, die daarna haar huis leegroven en haar vaders auto stelen. Het is een boek, volgens de minister, dat uitgaat van de gedachte dat alle zwarte Zuid-Afrikanen wraak willen nemen voor de apartheidsjaren. En dat de blanke weerloos moet zitten wachten tot de barbaren ook hem bezoeken.

Was Bolkesteins artikel in een Zuid-Afrikaanse krant geplaatst, dan was de auteur onmiskenbaar bestempeld als een exponent van de racistisch getoonzette white fear. Terecht. Wat overigens weer niet betekent dat de situatie in Zuid-Afrika niet kritisch in de gaten gehouden moet worden — iets wat in tegenstelling tot wat Bolkestein beweert door gespecialiseerde organisaties uit zijn «progressief Nederland» (bijvoorbeeld het Niza als erfgenaam van het Nederlands Komitee Zuidelijk Afrika) best wordt gedaan. De aanwijzingen dat het in Zuid-Afrika helemaal dezelfde kant op gaat als in Zimbabwe zijn echter lang niet zo tegenwoordig als de eurocommissaris suggereert. Een van de belangrijkste oorzaken van de enorme problemen in Zimbabwe is de nogal onhandig aangepakte landverdeling. Naar Zimbabwaans voorbeeld constateerde ook in Zuid-Afrika de eerste regering van nationale eenheid (met zowel het ANC als de oude Nationale Partij) in 1994 dat de rechtvaardigheid in de verdeling van het land ver te zoeken is, maar tegelijk beseften de toenmalige (witte) ANC-mini ster Derek Hanekom (Landbouw) en de (witte) ANC-minister Alec Erwin (Econo mische Zaken) met president Nelson Mandela dat een radicale landhervorming als bij de noorderburen het einde van de Zuid-Afrikaanse economie zou betekenen. Bij de herverdeling van de grond wordt een stuk omzichtiger te werk gegaan dan in Zimbabwe. Ondertussen probeerde Thabo Mbeki de afgelopen maanden op de achtergrond te bemiddelen in de crisis in Zimbabwe. En toen dat niet lukte heeft hij, zij het wat laat, de bezettingen van de blanke boerderijen veroordeeld. Niet bepaald een teken dat Zuid-Afrika «zimbabwiseert» — een term die overigens afkomstig is van Bolkesteins persoonlijk secretaris Derk Jan Eppink, die een jaar geleden een al even apocalyptisch getoonzet artikel over Zuid-Afrika in de NRC publiceerde.

Nelson Mandela was de president van de verzoening en had in die hoedanigheid een meer representatieve rol. Het land werd al voor de verkiezingen van vorig jaar de facto geregeerd door Thabo Mbeki, die op papier toen nog vice-president was. Mbeki’s presentatie is anders, maar inhoudelijk zijn de verschillen niet zo heel erg groot. Zuid-Afrika moet kritisch bekeken worden, maar vooralsnog verdient het land het voordeel van de twijfel.