Buitenland

Boodschap in een fles

Het vliegtuig met Aleksej Navalny moest vorige week een noodlanding maken terwijl de Russische politicus ‘schreeuwde van de pijn’ vanwege het gif in zijn lijf: precies dat soort details zijn de werkzame stof die de liquidaties en brute intimidaties door Russische geheime diensten zo effectief maken. In hetzelfde rijtje staan de uitgemergelde, onthaarde ex-KGB-kolonel Litvinenko die in 2006 in een Londens ziekenhuis langzaam aan het sterven was aan radioactiviteit in zijn lijf, de onherkenbaar verminkte Oekraïense politicus die voor zijn vergiftiging bekend stond als ‘mooie Victor’ Joesjtsjenko, en vele anderen die zowel werden geneutraliseerd als tot een grimmig uithangbord gemaakt. ‘Een van de grote deugden van gif voor de politiek ingestelde moordenaar is zijn combinatie van ontkenbaarheid en theatrale boosaardigheid’, zei Rusland-expert Mark Galeotti in Foreign Affairs. ‘Terwijl de moordenaar elke rol kan ontkennen, misschien met een sluwe knipoog erbij, sterft het slachtoffer een vreselijke en vaak langzame dood. Een boodschap in een giffles.’

De aanslag komt op een precair politiek moment. Twee maanden geleden mocht de Russische bevolking stemmen over de vraag of president Poetin nog anderhalf decennium aan zijn bijna-dictatuur mag toevoegen, wat met de ideale post-sovjetscore van 79 procent van de stemmen werd aangenomen. Over een maand zijn er regionale verkiezingen. Maar ten oosten van Moskou protesteren de inwoners van de Siberische stad Chabarovsk al wekenlang tegen Poetins regime, terwijl ten westen het fossiele regime van Aleksandr Loekasjenko in Belarus op het punt van omvallen staat. Loekasjenko mag dan niet zijn grootste vriend zijn, maar een volksopstand vanwege vervalste verkiezingen, vlak voor de drempel, kan Poetin missen als kiespijn – een revolutie al helemaal. En dus is het een mooi moment om Ruslands belangrijkste oppositiepoliticus te verwijderen; indien niet dood, dan wel doodziek in Berlijn.

Meteen brak het debat los: kwam deze moord-poging van Poetin?

Toch brak onder Rusland-experts direct een debat los of deze moordpoging door Poetin zelf was bevolen – een terugkerende vraag in de contemporaine Kremlinologie. Het vermoorden van Navalny is een riskante provocatie. Juist in tijden van corona (waarin Poetin even opzichtig faalde als de nationaal-populisten in andere landen), een tobbende economie en onrust in Siberië en Belarus kan Navalny’s dood ernstig verkeerd uitpakken voor Poetin. Rusland heeft genoeg (half-)criminele onderbazen die hun eigen liquidaties plegen. Als Poetin de greep op hen verliest, is dat misschien nog een enger idee dan dat hij alles zelf orkestreert.

Maar deze twijfel over Poetins rol spiegelt ook op internationaal niveau de manier waarop gifmoorden werken binnen Rusland. De combinatie van ontkenbaarheid en theatrale boosaardigheid is werkzaam in de internationale arena. Andere landen hebben daar altijd al machteloos tegenover gestaan. De Amerikaanse president Obama en de Britse premiers Cameron en May, de voornaamste politieke tegenstanders van Poetin op internationaal niveau, trokken tenminste nog hun eigen lijn van wat acceptabel was en legden Rusland sancties op. Dat is verleden tijd. Het verbaast ons al niet eens meer dat de Amerikaanse president Trump niets te zeggen heeft over een vervalste verkiezing in Europa en de vergiftiging van Ruslands belangrijkste oppositiepoliticus. Het is goed dat Europese landen Loekasjenko niet erkennen, maar harde druk gaat er uit Europa niet komen.

Dat gif werkt ook op het gebied van coronanationalisme. Een van de onverkwikkelijkste verhalen van 2020 is dat wetenschappers overal ter wereld open source werken om zo snel mogelijk een vaccin tegen het coronavirus te ontwikkelen, terwijl hun regeringen en politieke bazen alles nationaal proberen af te schermen. Maar geen land gaat lager dan Rusland: deze zomer sloegen verschillende westerse geheime diensten alarm dat Russische overheidshackers onderzoeksdata voor coronavaccins stelen uit laboratoria in de hele wereld. Rusland ontkende natuurlijk, maar presenteerde deze maand opeens een eerste, nog niet op veiligheid getest coronavaccin. De VS reageerden niet met ergernis over de diefstal en de roekeloze greep naar prestige, maar met de beschuldiging (door Trump) dat de Amerikaanse overheid opzettelijk de ontwikkeling van een vaccin tegenwerkt en vertraagt. Dat is kennelijk hoe gif werkt; en het is al binnen.