Boogie-woogie achter de ezel muziek

Piet Mondriaan is geen onbekende in de Nederlandse concertzaal. Deze baanbrekende schilder, die in de avonduren graag een stapje op de dansvloer waagde, inspireerde Louis Andriessen tot ‘De Stijl’ (het derde deel uit het muziektheaterstuk De Materie). De theoretische opvattingen van Mondriaan kregen muzikaal gestalte in De promenoir van Mondriaan van Dick Raaijmakers, dat hij enkele jaren geleden samen met studenten van het conservatorium in Den Haag maakte.

Ook pianist Marcel Worms houdt zich al jaren bezig met Mondriaan en diens muzikale voorliefdes. De weerslag daarvan staat op een onlangs verschenen cd die - met een knipoog naar Moessorgski - Pictures at a Mondrian Exhibition heet. Met een keur aan boogie-woogies en ragtimes uit de jaren twintig en dertig geeft Worms de muzikale wereld van Piet Mondriaan weer. Zo opent de cd met een uitbundig stuk van Percy Grainger, ‘In Dahomey’ getiteld. Het is een stuk met een hoog slapstickgehalte: op het excessieve af roetsjen de glissandi voorbij. De virtuositeit is van een aard die tegenwoordig hoogstens nog door pianola’s wordt vertolkt.
Wat een contrast met de 'Suite dansante en jazz’ van Erwin Schulhoff, die bestaat uit een reeks minuscule dansjes, waaronder een foxtrot, een tango en een slow. Alleen al de lengte van deze juweeltjes (gemiddeld een minuut) geeft aan dat de muziek nooit bedoeld is om daadwerkelijk op te dansen. Dat geldt voor alle stukken op deze cd: het betreft altijd componisten die het werk van improvisatoren nog eens dunnetjes overdoen. In de praktijk betekent dat: gestileerd.
Verrassend is de 'Sonatine transatlantique’ van de onbekende componist Alexandre Tansman. Zoals de titel al suggereert heeft deze compositie een sterk klassieke inslag. Tansman heeft alle tierelantijntjes die vaak rond improvisaties hangen weggelaten. In het middendeel 'Blues and Spiritual’ resulteert dat in een ontroerende eenvoud.
Aan de hand van groovy werk van Jimmy Yancy en een Boogie-woogie etude van Morton Gould (beslist voor gevorderden) laat Marcel Worms zien door welke muziek Mondriaan zich liet inspireren - niet alleen op de dansvloer maar ook achter de ezel. Nu houdt Worms dat niet bepaald consequent vol. Zo heeft hij ook werk opgenomen van modernisten die Mondriaan niet direct beïnvloed hebben: Stravinsky ('Tango’), Webern ('Variationen Opus 27’) en Antheil, wiens 'Airplane sonata’ veel meer naar het kubisme van Picasso verwijst.
Bovendien heeft Worms componisten speciaal uitgenodigd een 'Mondriaan-stuk’ te schrijven. Ook al lopen diverse concepten door elkaar heen, het maakt de cd een stuk afwisselender. Bij de nieuwe composities is het grappig te zien dat sommige componisten ingaan op Mondriaans muzikale liefdes (Theo Loevendie), sommigen op het abstracte karakter van zijn werk (Sumire Nukina en David Little) en sommigen op het karakter van de man zelf. Zo heeft Willem Breuker een tamelijk hilarisch stuk voor Marcel Worms geschreven, 'Underberg’ getiteld, naar het dansende paar op het etiket van een fles Underberg. Breuker portretteert Mondriaan als een obsessieveling die in de ban is van één idee. In een hysterisch hamerende muziek ('Het is alles één grote eenheid, Bert’) doet hij verslag van het innerlijk leven van de schilder.
Zo mogelijk nog pikanter is het tweede deeltje, dat naar goed calvinistische begrippen de fatalistische titel 'Het is zoals het is’ draagt. Als symbool voor Mondriaans rechtlijnigheid speelt Worms hier aan de leiband van een streng tikkende metronoom. Dodelijk.

  • Tibet is in. Wheels within wheels is een ontmoeting tussen Tibetaanse boventoonzangers en improviseren de musici uit Engeland en Amerika (The Bardo State Orchestra). Paradox in Tilburg (10-9), Provadja in Alkmaar (11-9), De Vest in Alkmaar (12-9), O42 in Nijmegen (13-9), Bimhuis in Amsterdam (17-9).
  • Werk van jonge componisten in de Gaudeamus Muziekweek tot en met 13 september in Amsterdam. Concerten in de Beurs van Berlage, Paradiso en De IJsbreker en installaties in het Stedelijk Museum (tot en met 27-9). Info: 020-6947349.