Buitenland

Boris

Held en antiheld laten versmelten tot een onweerstaanbare komedie van verstrooiing, hoop en vergeving: niemand kan zoiets beter dan een bepaald type Britse man. Zijn aantrekkingskracht culmineert in understatement en zelfspot. Daarin draait het om de relativering van alles, misverstanden, stommiteiten, elitisme en al zijn andere zwakheden, maar ook de rampen en het leed van de geschiedenis. Relativering en zelfspot als kracht, kom daar maar eens om bij mannen uit Frankrijk, Duitsland, Turkije, of Rusland. Sean Connery en Hugh Grant zijn iconen van deze Britse droom, inclusief de belofte van hartverwarmend leiderschap.

Vandaag de dag vinden we de kampioen van dit typisch Britse machismo echter niet in de film, maar in Downing Street 10. Daar wordt deze Britse droom omgezet in werkelijkheid. Boris, zoals de Britten hun leider zo graag noemen, mag en mocht alles. Zijn partij overhoop halen, politieke lynchpartijen organiseren, de liefdesaffaire van Henry VIII met Anne Boleyn, de meest zinnenprikkelende uit de Britse geschiedenis, dunnetjes overdoen met een blonde Californische maîtresse, covid-patiënten de hand schudden en zelf op de ic belanden, en natuurlijk ook een ‘comedy of errors’ schrijven onder de titel Seventy Two Virgins (2004), met in de hoofdrol een ‘MP met warrig haar’.

Boris mag uiteraard ook de Brexit doen. Misschien is er inderdaad geen betere om deze tragedie, die families en vriendschappen heeft verscheurd, business heeft verpulverd, tegoeden heeft doen verdampen en tekorten stuwt, nog enigszins te relativeren. Als iemand dit kan, dan is dat ‘Boris het boodschappenkarretje’, zoals Johnson zichzelf achteraf getypeerd heeft aan de vooravond van het Brexit-referendum van 2016: ‘Ik zwenkte van de ene naar de andere kant als een boodschappenkarretje.’ Zo was het inderdaad.

Op dezelfde dag in februari van dat jaar sms’te hij MP David Cameron twee keer. De eerste keer om te zeggen dat hij zich achter de Brexit schaarde. De tweede keer om te vertellen dat hij die nieuwe lijn toch niet volgde. Twijfelen was toen nog niet gevaarlijk. Wel was toen al duidelijk dat de Brexit een unieke kans bood om van Britse fictie Britse politiek te maken. Zoiets zou onweerstaanbaar zijn voor het thuispubliek. De enige vraag was: hoe deze plot zich te laten ontvouwen. Antwoord: eerst nog wat rondtollen. Na het referendum werd Boris minister én brexiteer, natuurlijk, maar niet van de school ‘Brexit means Brexit’, die zijn MP Theresa May, een humorloze domineesdochter, ging verkondigen.

Misschien is komedie een Britse variant op de Latijnse intrige

Het was allemaal noodzakelijke Spielerei. Pas in de zomer van 2019, toen Johnson zelf MP werd, begon de echte comedy of errors. Die is nu in volle gang. De figuranten uit de eerste bedrijven, scherpslijpers zonder humor, mogen naar huis. Dominic Cummings, de gewezen meesterstrateeg achter de Brexit, stond vorige week met zijn spulletjes uit Downing Street 10 op de keien. Het wachten was op zijn Uber. Het trottoir glansde romantisch in het avondlicht door een Londens regenbuitje.

De schrijver Anthony Burgess, weergaloos vorser van de Britse ziel, noteerde ooit: ‘Op grond van welk masochisme, welk fundamenteel cynisch gebrek aan eerbied voor instellingen en principes maken wij Britten elkaar toch belachelijk bij gelegenheden waar komedie volstrekt buiten de orde is?’ Burgess had er geen antwoord op. Hij stelde louter vast dat de ernstigste situaties in zijn land konden uitmonden in ‘ware orgieën van hilariteit’. Zo hintte hij ook op de keerzijde ervan: die is duister.

Misschien is komedie een Britse variant op de Latijnse intrige. Mocht dat zo zijn, dan kan komedie-kampioen Boris zichzelf moeiteloos nog een keer doen rondtollen. Bovendien: de omstandigheden zijn ernaar zo langzamerhand. De tijd voor de Brexit-onderhandelingen is zo goed als op, iedereen heeft ruzie met iedereen, een pandemie teistert de wereld én de Londense City raakt in paniek. Tijd voor een goede grap.

Johnson heeft de wetten van het klassieke drama en de Britse geschiedenis voldoende bestudeerd om de politieke logica van de situatie te blijven zien, wanneer de omstandigheden optimaal chaotisch zijn. Hij kent het werk van de eminente Britse historicus Arnold Toynbee. Deze schreef in 1939: ‘Het is minder gevaarlijk om een nieuwe lijn te volgen dan vast te houden aan een oude in nieuwe omstandigheden, en het is veel minder gevaarlijk dan te twijfelen tussen de oude en de nieuwe.’ Het karretje zal weer zwenken deze week.