Boris Jeltsin (1 februari 1931 – 23 april 2007)

Boris de sloper

Boris Jeltsin was voor alles een sloper. Hij heeft onder meer gesloopt: de communistische partij, de sovjetstaat, de spaartegoeden van de burgers, de interetnische verhoudingen in Tsjetsjenië en de Kaukasus, de kredietwaardigheid van de regering, een fatsoenlijke rechtsstaat in statu nascendi en uiteindelijk zelfs de democratische illusie van de burgerij. Eigenlijk had Jeltsin maar twee goede eigenschappen. Maar dat waren er wel twee waarvoor veel Russen hem dankbaar zijn, omdat ze op kritieke momenten beslissend waren. Zijn ontembare machtswil. En ten tweede zijn ongearticuleerde quasi-democratische instinct.

Die dorst naar macht liet hem niet in de steek toen op 19 augustus 1991 een ‘staatscomité voor de noodtoestand’ een couppoging deed. Die putsch mislukte omdat al op de eerste dag een tankcommandant deserteerde en het rupsvoertuig voor het Russische parlement parkeerde, zodat Jeltsin boven op de geschutskoepel zijn wereldberoemde toespraak kon houden. Hij ontplooide twee jaar later alle macht die binnen zijn bereik lag, toen hij in oktober 1993 werd uitgedaagd door een rebellerend en ook gewapend parlement. Hij antwoordde daarop met nog grover geweld, zonder zich erom te bekommeren dat hij daarmee de eerste stap zette naar het herstel van de autoritaire verhoudingen in het nog amper democratische Rusland. Dat geweld was een zwarte dag, het einde van de parlementaire verhoudingen. Maar die dag zou nog zwarter zijn geworden als de antisemitische stalinisten, die zich aan de zijde van de volksvertegenwoordiging hadden geschaard, met hun wapens het pleit hadden gewonnen.

Van dat vage instinct heeft Rusland ook profijt gehad. Allereerst toen Jeltsin tijdens een weekend begin december 1991, samen met zijn collega’s van Oekraïne en Belarus, in een boshut met één pennenstreek simpelweg de Sovjet-Unie ophief zonder daarin nominaal staatshoofd Michail Gorbatsjov te kennen. Rusland nam met die historische verklaring de boedel van de Sovjet-Unie over: niet alleen de lasten (schulden) maar ook de lusten (rijkelijk voorradige grondstoffen). Ten tweeden male pakte dat instinct goed uit toen Jeltsin in 1996 in de touwen hing en de communisten de presidentsverkiezingen zouden gaan winnen. Op Jeltsin werd druk uitgeoefend om deze verkiezingen uit te stellen, kortom, om de bijl aan de wortel van de grondwet te zetten. Hij deed het niet. De verkiezingen gingen door en werden, zij het dankzij brutale manipulatie en intimidatie, door Jeltsin gewonnen ook.

Medium klimov024k2

Oktober 1991, Moskou. Boris Yeltsin declare Freedom in Russia after Putch-1 in. The White House, Moscow, the USSR

Deze eigenschappen hadden hun wortels in het specifieke verleden van Jeltsin alsmede in de onverwoestbare byzantijnse politieke cultuur van Rusland. Maar ze kwamen ook voort uit zijn communistische inborst. Eigenlijk is Boris Jeltsin altijd een bolsjewiek gebleven, ondanks zijn eigen bewering van het tegendeel. Vandaar dat Boris Jeltsin eind jaren tachtig, begin jaren negentig onder nogal wat voormalige kaderleden van de cpn in Nederland of de pci in Italië een opmerkelijke faam genoot. Anders dan de laverende Gorbatsjov was Jeltsin in hun ogen een politicus die zich niet liet ringeloren door de formele instituties. De reden voor deze waardering was, vermoed ik, gelegen in het verlangen naar een democratisch opgetuigd bolsjewisme dat een einde zou kunnen maken aan een mislukt en vooral gedemoraliseerd experiment.

Dat is precies wat de onverbeterlijke bolsjewiek Jeltsin heeft gedaan. Dat hij een land achterliet dat rijp was voor een verlichte dictatuur, en daarvan nu talloze steeds minder verlichte contouren aanneemt, was dan ook logisch. Jeltsin was een exponent van het voluntarisme, van het leninistische idee dat één man de geschiedenis een handje kan helpen. Voor structurele hervormingen had hij geen geduld.

meer links:
[Boris jeltsin wordt steeds democratischer](../../../1996/5/Boris_jeltsin_wordt_steeds_democratischer/ “http://www.groene.nl/1996/5/Boris\_jeltsin\_wordt\_steeds\_democratischer/”)
31-01-1996
[Jeltsin stuurt een telegram naar Tsjetsjenië](../../../1996/15/Jeltsin_stuurt_een_telegram_naar_tsjetsjenie/ “http://www.groene.nl/1996/15/Jeltsin\_stuurt\_een\_telegram\_naar\_tsjetsjenie/”)
10-04-1996
[Jeltsins race zonder finish](../../../1998/14/Jeltsins_race_zonder_finish/ “http://www.groene.nl/1998/14/Jeltsins\_race\_zonder\_finish/”)
01-04-1998
[Politieke ondoden](../../../1996/45/Politieke_ondoden/ “http://www.groene.nl/1996/45/Politieke\_ondoden/”)
06-11-1996
[Jeltsin heeft een goeie aan Lebed](../../../1996/34/Jeltsin_heeft_een_goeie_aan_lebed/ “http://www.groene.nl/1996/34/Jeltsin\_heeft\_een\_goeie\_aan\_lebed/”)
21-08-1996
[De bazen van Rusland](../../../1998/36/De_bazen_van_rusland/ “http://www.groene.nl/1998/36/De\_bazen\_van\_rusland/”)
02-09-1998
[Tatjana Djatsjenko](../../../1999/33/Tatjana_djatsjenko/ “http://www.groene.nl/1999/33/Tatjana\_djatsjenko/”)
18-08-1999
[De mislukte Ruslandproef](../../../2000/1/Slechts_in_naam_democratisch/ “http://www.groene.nl/2000/1/Slechts\_in\_naam\_democratisch/”)
05-01-2000
[Oud geld en nieuwe ambities in het Kremlin](../../../2003/31/Wie_is_de_baas_in_Rusland “http://www.groene.nl/2003/31/Wie\_is\_de\_baas\_in\_Rusland”)
02-08-2003
[Wel macht, geen idee](../../../2005/43/Vladimir_Poetins_%C2%ABverticale_macht%C2%BB_werkt_niet/ “http://www.groene.nl/2005/43/Vladimir\_Poetins\_«verticale\_macht»\_werkt\_niet/”)
28-10-2005

foto: Oleg Klimov