Boven de horizon

Mondriaan schilderde een portret van een enkele wolk in de blauwe lucht. Hij straalt als een vlam. De zomerwolken van Otto Ubbelohde daarentegen hangen als een deken laag en breed over het land.

Medium mondriaan 20  20de 20rode 20wolk 20  20gm

Als het land vlak is en de horizon laag heb je daarboven veel lucht waarin zich dan in wisselende gedaanten de wolken bewegen. Op een gegeven moment (zeg maar begin zeventiende eeuw) begon in de schilderkunst de aandachtige waarneming van natuurlijke verschijnselen het te winnen van formele regels van stijl en welvoeglijkheid. Voor de schilder van platte Hollandse landschappen (zoals bijvoorbeeld de grote Ruisdael) was de woeligheid van wolken sowieso het echte spektakel. De horizon is immers een vlakke lijn. Die kun je hooguit verlevendigen met visuele incidenten als kerktorens, molens of grillige bomen. Bij een laag gezichtspunt waarbij het oog als het ware de lage ligging van het land volgt, verschijnt dan een boom zo hoog dat ze de lijn van de horizon kruist – en er dan nog monumentaler uitziet. Bij grote bergen in de omgeving maakt de schilder, met die ervaring, de bergachtige horizon veel hoger in beeld. De hoekigheid van die lijn (met daaronder het massieve gewicht van de berg) is visueel zo dynamisch dat bijvoorbeeld de Zwitser Ferdinand Hodler vaak zonder wolken uitkomt. Een dunne, monochrome lucht volstaat doorgaans. De grilligheid van wolken zou de expressiviteit van het eigenaardige profiel van bergen eerder verstoren.

Ondertussen zien we aanzienlijke verschillen in hoe in schilderijen wolken zoal boven het land en de horizon kunnen hangen. Dat zijn verschillen in stijl en idioom. In de Neue Galerie in Kassel trof ik een klein schilderij, Sommerwolken über Goßfelden, van Otto Ubbelohde. De schilder was mij nog niet bekend. Hij was van het Duitse platteland bij Marburg in Hessen, waar hij tot zijn dood in 1922 is gebleven. Zijn vlucht van dikke wolken was in 1905 geschilderd. Natuurlijk dacht ik aan De rode wolk van Mondriaan dat in 1907 is gemaakt. Beide schilderijen zijn ongeveer even groot. Het landschap van Ubbelohde oogt wat breder terwijl dat van Mondriaan naar een vierkant neigt.

Medium otto 20ubbelohde. 20sommerwolken 20u cc 88ber 20go c3 9ffelden. 20museumslandschaft 20hessen 20kassel. 20neue 20galerie. 20sta cc 88dtischer 20kunstbesitz
De kussens van Vrouw Holle veranderen in wolken die lijken op de wolken in Ubbelohde’s schilderij

Eigenlijk is dat al een significant verschil – in karakter. In de Duitse kunst is Ubbelohde vooral bekend vanwege zijn illustraties van de sprookjes van Grimm. Van wat ik daarvan gezien heb zijn die in een soort biedermeier-_realisme getekend, maar met een sierlijke _jugendstil-_lijnvoering. Het precieuze en karakteristieke van die illustraties is moeilijk te beschrijven. Wat Ubbelohde intussen _schilderde waren vooral allerlei figuurlijke motieven die hij kon gebruiken voor zijn plaatjes bij de sprookjes. Het schilderij Sommerwolken is zo’n atmosferische studie van een lucht boven de velden rond het dorp Goßfelden waar hij woonde. Zoals bij ons Nescio in zijn observaties gebruikte hij ook wat dicht bij huis te zien was. Daar in het brede dal van de Lahn ligt het land er licht glooiend bij. Wat we zien is grijzig groen tot aan lage donkergrijze heuvels aan de horizon. Twee kleine figuren in het midden geven de maat aan van de ruimte. Zoals te zien aan de exemplaren die zich hoog en vooraan in beeld bevinden, zijn die dikke zomerse wolken eigenlijk helder wit, maar Ubbelohde heeft met pasteus gezette grijze toetsen vorm willen geven aan volume en wolligheid. Zo komen ze van achter de horizon aandrijven – statig in de breedte, in een brede waarneming. Ik heb een illustratie voorbij zien komen van Vrouw Holle die kusssens uitschudt. Die kussens veranderen sprookjesachtig in wolken waaruit, als bekend, het dan gaat sneeuwen. Die wolken zijn dik en vol. Natuurlijk lijken ze op de wolken in het schilderij.

Mondriaans schilderij vind ik een portret van een enkele wolk in de lichte ruimte van de blauwe lucht. Vermoedelijk is het in het atelier gemaakt naar een summiere schets in houtskool waarin boven de ruimtelijke beweging van het land een paar wolken, in hun contour vooral, werden vastgelegd. In het schilderij is dat die ene grillige wolk geworden, in rood, en vergeleken met de Duitse wolken merkwaardig vlak en dun. De kleur straalt als een vlam. Die straling, van rood in blauw, geeft aan dit schilderij die helderheid. Daarmee vergeleken hangen de Sommerwolken als een deken laag en breed over het land. In Mondriaans bijna vierkante schilderij is het rood van die enkele wolk die daar zweeft, in het midden boven een frêle horizon, zo glashelder als het kristallen kwinkeleren van een leeuwerik hoog in de lucht.


PS. Overigens is de Neue Galerie in Kassel waar het schilderij van Ubbelohde hangt een prachtig kleinood van een museum – in hoofdzaak gewijd aan Duitse kunst uit de negentiende en twintigste eeuw. Ook minder bekende kunstenaars (bij ons dan) zijn er te zien. Dat is goed. Musea zijn er ook voor wat we nog niet kennen – dat heet verrassingen. Kijk ook naar museum-kassel.de

Beeld: (1) Piet Mondriaan, De rode wolk, 1907. Oliverf op karton, 64 x 75 cm (Gemeentemuseum Den Haag); (2) Otto Ubbelohde, Sommerwolken über Goßfelden, 1905. olie op canvas, 75 x 105 cm