Er was al de wilde complottheorie rond het World Economic Forum. Het jaarlijkse onderonsje van de allerrijksten en machtigsten in Davos zou een communistische dictatuur voorbereiden. Nu is het de beurt aan Larry Fink, de baas van BlackRock. Met bijna acht biljoen dollar (dat zijn twaalf nullen) aan beleggingen is de vermogensbeheerder het vetste spaarvarken ter wereld. Alleen al in Nederland bezit BlackRock, dat geld investeert namens pensioenfondsen, rijke families en andere beleggers, zo’n zes procent van de aex-index. Maar uitgerekend deze ‘koning van Wall Street’ blijkt geen kapitalist. Integendeel: Fink zou een revolutionair van het ‘woke’-soort zijn.

Dat beweren althans de Amerikaanse Republikeinen. Volgens hen doet de zeventigjarige politicoloog niet eens moeite zijn progressieve agenda te verbergen. Zo hekelde Fink het gebrek aan vrouwen in de top van het bedrijfsleven en haakte hij aan bij de Black Lives Matter-beweging. De grootste doorn in het rechteroog is zijn klimaatstandpunt. Met BlackRock heeft hij ‘beleggingen van burgers gebruikt om bedrijven onder druk te zetten om te voldoen aan internationale verdragen als het akkoord van Parijs. Dat verordonneert het uitfaseren van fossiele brandstoffen, verhoogt energieprijzen, stuwt inflatie op en verzwakt de nationale veiligheid van de Verenigde Staten’, meldde een brief op hoge poten afgelopen zomer. Was getekend: de procureurs-generaal van negentien conservatieve staten, van Alabama tot Utah.

Het nieuwste kwaad voor rechts Amerika schuilt in drie letters: esg. In de financiële wereld staat die afkorting − Environmental, Social, corporate Governance − voor dé hype van het moment. Denk aan het uitsluiten van aandelen of obligaties van wapenfabrikanten. Of er bij oliebedrijven op aandringen om op groene energie over te stappen. Fondsen die volgens duurzame criteria zeggen te investeren, zagen in 2021 het hun toevertrouwde vermogen met meer dan vijftig procent toenemen, tot een slordige 2700 miljard dollar.

Het achterliggende idee is dat bedrijven die het goede voorbeeld geven gemakkelijker aan geld komen. Zij betalen dan minder rente over hun leningen of zien hun beurskoers stijgen. Dat biedt ze een concurrentievoordeel. Ondertussen zouden verstokte fossiele reuzen juist moeilijker aan geld komen. Verstandig, want ‘er is geen bedrijf dat niet grondig geraakt zal worden door de transitie naar een klimaatneutrale economie’, oreerde Fink van BlackRock in zijn jaarlijkse ‘brief aan ceo’s’.

Nu slaat de oude economie terug. ‘Regering van wetten, niet van woke ceo’s’. Het spandoek achter het podium in Florida liegt er niet om. Het is juli 2022 en gouverneur Ron DeSantis houdt een belangrijke toespraak. De populaire rechts-populist wordt vaak genoemd als kandidaat voor de presidentsverkiezingen volgend jaar. ‘De bedrijfselite gebruikt haar economische macht om het land beleid op te leggen dat ze niet via de stembus voor elkaar krijgt’, foetert hij.

Het blijft niet bij woorden. Fondsbeheerders die het geld van hun deelnemers ethisch investeren, moeten vrezen voor rechtszaken. Oliestaat Texas heeft zelfs een lijst gemaakt van financiële instituties, waaronder Europese banken als Danske Bank en BNP Paribas, die vijandig zouden staan tegenover fossiele bedrijven. Zij dreigen uitgesloten te worden door pensioenfondsen waar de politieagenten, leraren en andere ambtenaren uit conservatieve staten sparen voor hun oudedag. De boycotters worden geboycot.

BlackRock is de ideale kop van Jut, maar sinds vorige maand nemen de ‘rode staten’ ook twee andere machtige financiële spelers onder vuur: Institutional Shareholder Services en Glass Lewis. Zij adviseren drukke investeerders hoe te stemmen op de honderden aandeelhoudersvergaderingen van bedrijven waarin zij een belang hebben. In (opnieuw) een boze brief hekelen de Republikeinse juristen de ‘overduidelijke voorkeur voor milieudoelen boven financiële doelen’. Net als diversiteit in de bestuurskamer. Dat zou neerkomen op discriminatie ‘op basis van ras of sekse’ en daarom ‘zowel moreel verwerpelijk als anti-Amerikaans zijn’.

Wat ooit begon met kritiek op ‘politieke correctheid’ slaat om in een kruistocht tegen ‘economische correctheid’. ‘esg kent geen echte definitie’, doceerde de extreem-rechtse opiniemaker Tucker Carlson van Fox News afgelopen zomer, ‘maar het komt erop neer dat bedrijven en landen hun meest productieve sectoren moeten sluiten in naam van klimaatverandering en gelijkheid.’ Het Free Enterprise Project spreekt zelfs van het sluitstuk van de linkse mars door de instituties. Na de universiteiten, Hollywood en de overheidsbureaucratie is nu een van de laatste conservatieve bastions aan de beurt.

Na de universiteiten en Hollywood zou dit het sluitstuk zijn van de linkse mars door de instituties

‘Het is van cruciaal belang dat links zijn overname van Amerikaanse bedrijven niet kan voltooien’, stelde de rechtse campagneorganisatie in een recent rapport. Zij roept haar achterban op bestuurders van Amazon tot Walmart naar huis te stemmen op aandeelhoudersvergaderingen. Dat is des te opmerkelijker gezien de progressieve kritiek op beide ondernemingen. Ze dwarsbomen vakbonden en buiten werknemers uit.

Er is ook een andere, lucratieve aanpak. Investeerder Vivek Ramaswamy haalde geld op bij onder anderen miljardair Peter Thiel voor een soort anti-esg-beleggingsvehikel. Zijn plan om groene wereldverbeteraars te dwarsbomen: koop expres aandelen van de allerzwaarste fossiele vervuilers. Met de huidige energieprijzen levert dat bovendien een aardige winst op.

Aan Nederland gaat de nieuwste fase in de culture wars tot nu toe voorbij. ‘Wij zien eerder de omgekeerde tendens onder onze 3,1 miljoen deelnemers’, zegt woordvoerder Asha Khoenkhoen van abp. ‘esg-beleggen wordt steeds belangrijker gevonden.’ Het ambtenarenpensioenfonds baarde opzien met de aankondiging uit fossiele bedrijven als Shell te stappen. De achterban lijkt er geen probleem mee te hebben. In een recente enquête geeft zeven procent aan duurzaam en verantwoord beleggen níet belangrijk te vinden.

Een eerdere rondvraag in 2021 wees uit dat ook bij de vier andere grootste pensioenfondsen slechts een kleine minderheid hier niet van gediend is. En of dat ideologisch gemotiveerd is? Volgens betrokkenen willen de meeste sceptici gewoon een zo hoog mogelijk rendement. Khoenkhoen van abp ontkent dat dit botst met duurzaamheid. ‘Ons doel is een goed pensioen in een leefbare wereld. Als langetermijnbelegger denken wij juist dat beleggen in eindige fossiele activiteiten financiële risico’s met zich meebrengt.’

Met deze veelgehoorde uitleg nemen de Amerikaanse critici geen genoegen. Zij beroepen zich op wetgeving die vermogensbeheerders verplicht om uitsluitend het financiële belang van hun klanten te dienen. Dat is niet nieuw, weet Lisanne Cock. De voormalige expert duurzaam beleggen bij De Nederlandsche Bank (dnb) wijst op een vergelijkbaar debat in de jaren negentig. Toen was het de tabakssector die op de korrel genomen werd. ‘Sigarettenfabrikant Philip Morris startte een grootschalige tegencampagne. Financieel gaat dit ons weinig doen, constateerde een medewerker intern. Als de ene belegger het aandeel van de hand doet, is er altijd wel een ander die het koopt. Maar ze vreesden voor het stigma. Vandaar dat ze hamerden op een heel smalle definitie van aandeelhoudersbelangen. Pensioenfondsen mochten zich niet inzetten voor politieke of sociale doeleinden.’

Hierop paste ook de anti-tabakslobby haar strategie aan, vertelt Cock. De activisten wezen erop dat hun eisen niet alleen goed waren voor de volksgezondheid, maar ook financieel verstandig. Een rookverbod of extra accijnzen op pakjes sigaretten zou de vraag naar de producten van multinationals als Philip Morris hoe dan ook doen kelderen.

BlackRock volgt hetzelfde spoor. Ondernemingen die zich niet tijdig voorbereiden op een klimaatneutrale economie, schreef Fink, ‘zullen hun zaken en waarderingen zien lijden’. Zijn Republikeinse tegenstanders wijzen erop dat overheden ondanks fraaie beloften amper actie ondernemen. Gevolg: in het huidige tempo komt er niks terecht van die emissieloze droom in 2050. Zelfs ‘Europa heeft zijn steenkolencentrales weer opgestart’, voegt het anti-esg-kamp er vilein aan toe.

‘Het is cruciaal dat links zijn overname van het bedrijfsleven niet kan voltooien’

Terwijl rechts ESG voorstelt als een ramp voor het kapitalisme, groeit opvallend genoeg binnen de milieubeweging de twijfel. Uit onderzoek dat in De Groene Amsterdammer verscheen, blijkt dat bijna de helft van de ‘duurzame’ Europese beleggingsfondsen geld stopt in olie, gas, steenkool en luchtvaart. Greenwashing dus. Tariq Fancy, die aan het hoofd stond van de duurzame beleggingstak van BlackRock maar teleurgesteld afscheid nam, sprak van een ‘gevaarlijke fata morgana’ waarmee de wereld ‘waardevolle tijd verspilt’.

Oud-dnb-expert Lisanne Cock deelt die kritiek. ‘Het idee achter duurzaam beleggen is dat groene bedrijven goedkoper aan geld komen. Maar de vraag is of dat effect ooit optreedt zolang niemand het eens is over wat duurzaam is. Iedereen doet wat anders binnen het wereldje. De ene belegger sluit wapens uit, een ander volgt de esg-scores, een derde kijkt liever in hoeverre een bedrijf, fossiel of niet, zich verbetert. Daarmee verwatert elke potentiële invloed.’

David Webber, hoogleraar ondernemingsrecht aan Boston University, meent dat het tijd is voor een grote schoonmaak. ‘De bezem moet door esg’, stelt de auteur van The Rise of the Working-Class Shareholder: Labor’s Last Best Weapon in een telefonisch interview. In zijn in 2018 verschenen boek oppert hij dat werknemers hun almaar uitgedijde pensioenpotten kunnen inzetten als breekijzer. Zij behoren tot de grootste aandeelhouders van veel bedrijven. Waarom niet die macht gebruiken om flexwerk, lage lonen en milieuvervuiling aan te pakken?

‘Te veel pensioenfondsen overhandigen nog altijd het geld van hun deelnemers simpelweg aan de grote spelers op Wall Street’, zegt Webber. ‘Logisch dat er dan niks verandert.’ Dat betekent volgens hem niet dat sociaal en groen beleggen geen verschil kan maken. ‘Tien jaar geleden waren mensen die op een aandeelhoudersvergadering klimaatvoorstellen indienen een curiosum. Kregen ze tien procent van de stemmen achter zich, dan waren ze dolblij. Nu is het marginale fenomeen van weleer opgeschoven naar het hart van de marktplaats. En ja, ik denk dat er wel degelijk voorbeelden zijn waar esg-beleggen concrete resultaten oplevert.’

De Republikeinen hebben zijn boek beter gelezen dan de Democraten, merkt Webber lachend op. Waarschijnlijk, vermoedt hij, omdat voor progressieve mensen de aandeelhouder staat voor alles wat fout is. ‘Ik heb altijd al de indruk gehad dat rechts pleidooien zoals die van mij meer beschouwt als een serieuze bedreiging dan dat links er een kans in ziet.’

Ondertussen blijft BlackRock volhouden dat er niks aan de hand is. De cijfers geven de vermogensbeheerder gelijk. Staten als West Virginia en Arkansas haalden geld van hun pensioenfondsen weg. In totaal kostten de Republikeinse acties het concern zo’n vier miljard dollar aan beleggingen. Dat valt in het niet bij de 230 miljard verse dollars die Larry Fink en zijn medewerkers binnen zagen komen in de VS.

En toch is er iets veranderd. Jarenlang probeerde BlackRock de publieke opinie te overtuigen hoe goed, verantwoord en groen het bezig was. Nu benadrukt het bedrijf ineens hoe traditioneel en fossiel het overgrote deel van de toevertrouwde miljarden belegd worden. En is het toeval dat de vermogensbeheerder in 2022 op aandeelhoudersvergaderingen veel minder resoluties van klimaatactivisten steunde?

De vermogensbeheerder legt dat stemrecht inmiddels zoveel mogelijk bij grote klanten zelf. Die moeten dan maar uitmaken wat ze vinden van de koers van een onderneming. Het heeft veel weg van een poging de hete aardappel door te schuiven. ‘Stakeholderkapitalisme draait niet om politiek’, schrijft Fink in zijn meest recente ceo-brief. ‘Het is geen sociale of ideologische agenda. Het is niet “woke”.’ Zo opportunistisch, zo defensief − dat klinkt niet als een revolutionair die zich onkwetsbaar waant.