FILM

Brabantse folklore met Amerikaanse gangsters

Nederlands Film Festival

Een hoogblonde femme fatale, gekleed in een laag uitgesneden bloemetjesjurk-met-kant en met bijpassende, knalrode lipstick en een huid van glimmend albast, kijkt je recht in de ogen. Een lichte glimlach. Uitdagend, vernietigend. Ver achter haar lopen mannen zelfgenoegzaam in lange jassen en met dikke sigaren, potsierlijk afgetekend tegen een setting van grauwe, rokende fabrieken. De film is getiteld De bende van Oss, de openingsfilm van het Nederlands Film Festival in Utrecht, maar wie het affiche van dit werk zo bekijkt, met een schitterende Sylvia Hoeks in de hoofdrol op zowel de afbeelding als in de film, kan niet anders dan medelijden hebben met de ‘stoere’ Hollandse gangsters die haar vijanden zijn, maar die in feite geen schijn van kans hebben.
Hoe typisch is Hoeks wel niet in deze film: woeste vrouw in de provincie, ja, maar óók een Jean Harlow rond 1930 of een Barbara Stanwyck in Billy Wilders klassieke film noir Double Indemnity of een willekeurige cool blonde in een film van Alfred Hitchcock (waar de grote meester dus heimelijk angstdromen over had). Een femme fatale die 'een soort seksuele macht bezit die het feminisme niet kan verklaren, maar probeerde te vernietigen’, aldus Camille Paglia. De speelse, levensgevaarlijke blondine. De jaren dertig lijken hét tijdperk van de femme fatale, zelfs in Oss, Brabant, waar barhoudster Johanna van Heesch (Hoeks) lijnrecht tegenover de beruchte, naar het stadje vernoemde bende komt te staan die jarenlang een schrikbewind voert en uiteindelijk zelfs verantwoordelijk is voor de val van het vierde kabinet-Colijn.

De tentakels van de Osse gangsters reiken ver. Wanneer Johanna’s verloofde Ties (Matthias Schoenaerts) vrijkomt pakt hij zijn oude banden met de bende weer op. Niet dat hij een keus heeft: zijn oom is de leider van de schurken. Maar Ties’ gewelddadige natuur blijkt een rookgordijn voor impotentie. Of het hem veel uitmaakt blijft onduidelijk, ook omdat hij klaarblijkelijk weinig moeite heeft met het feit dat Johanna een prostituee is. Als ze zwanger wordt blijkt dat Ties de bende belangrijker vindt dan zijn verloofde. Hij dwingt haar tot een abortus. Op dit punt in het verhaal komt Johanna in opstand en krijgen de contouren van haar personage, zo schitterend verbeeld in het affiche voor de film, vorm. Ze transformeert van passieve hoer tot dader.
De bende van Oss is Brabantse folklore vermengd met de conventies van de Amerikaanse gangsterfilm. De film ziet er schitterend uit; sets en kostuums zijn tot in de puntjes verzorgd, wat versterkt wordt door sfeerrijke breedbeeldfotografie door Piotr Kukla. De haast romantische stijl van een door clair-obscur beïnvloede balans tussen licht en donker suggereert een soort 'vieze glamour’ die eigen is aan gangsterfilms als Miller’s Crossing (1990) van de gebroeders Coen of Brian de Palma’s The Untouchables (1987). Voor wat betreft muzikale motieven heeft regisseur André van Duren ook heel goed over de grens geluisterd, en wel naar Ennio Morricone’s compositie in De Palma’s film.
Net als alle epische gangsterfilms van De Palma wisselt het perspectief ook in De bende van Oss tussen sociale geschiedschrijving of maatschappijkritiek en psychologische portrettering. In Oss draait alles om Johanna, maar regisseur Van Duren probeert ook de connecties tussen de gangsters, politie, kerk en politiek in kaart te brengen. En in dit proces gaat het niet altijd even goed. Het belang van de bende voor Brabant is blijkbaar groot, maar in dit verhaal boeit vooral het dilemma van Johanna: hoe ver is ze bereid te gaan om weg te breken uit de gewelddadige omgeving? Doordat Van Duren constant schakelt tussen deze vraag en de bredere context van de groeiende maatschappelijke invloed van de bende is het niet altijd even duidelijk waarom sommige personages bepaalde dingen doen.
Sterker, de motivering van Johanna is eigenlijk tamelijk vaag. Waarom wil ze precies weg? Ze windt alle mannen om haar pink. De zwangerschap? Dan ontstaat er een beeld met enorme mogelijkheden: de moeder in spe die behalve haar seksuele macht ook haar nieuwe instincten als 'wapen’ tegen de gewelddadige mannen gebruikt. Een ondermijnend gegeven. De bende van Oss wordt zo gevangen gehouden door een blondine die dreigend, spottend, kijkt. De femme fatale, één actrice, één lichaam. Maar zelfs op de poster glinstert een beeldecho van vele gevaarlijke vrouwen uit lang voorbije tijden.

Te zien vanaf 29 september