Economie

Brandbrief

In mijn zaterdagkrant trof ik een brief aan. Meer dan dertig schrijvers – Kadaré, Kundera, Vargas Llosa, Pamuk, Saviano, zonder uitzondering beroemde namen – beschrijven ‘het vreemde echec van Europa dat zich aftekent’ en ‘het op losse schroeven zetten van de liberale democratie en haar waarden’. Ze waarschuwen Europa, ‘het tweede vaderland voor alle vrije mensen van de wereld’, tegen de ‘volksopruiers die van Parijs tot Rome, van Dresden tot Barcelona, Boedapest, Wenen en Warschau met het vuur van onze vrijheid spelen’.

Ze voelen zich ‘achtergelaten door onze twee grote bondgenoten’. Ze vrezen de verkiezingen van mei 2019, die ‘de meest rampzalige die we ooit hebben gekend’ dreigen te worden nu ‘overal de nationale onafhankelijkheid op de loer ligt’. En ze roepen alle ‘Europese patriotten’ op, nu ‘het populisme aan de poorten rammelt’, om ‘pal voor Europa te staan, of te gronde te gaan’.

Mijn hart werd er warm van. Ook ik ben een Europees patriot, en wie wil zich niet identificeren met zulke namen? Maar toen ik tot me door liet dringen welk wereldbeeld de cultuurhoeders hebben, zonk het hart me in de schoenen. With such friends, who needs enemies? Ze zien nationale onafhankelijkheid als een op de loer liggende vijand. Lees die zin nog eens. Peil de afgrond die er gaapt tussen de goedbedoelende schrijvers en de kiezers, die toch echt menen dat ze in de nationale verkiezingen van 2019 gaan stemmen over nationaal beleid, dat een zekere mate van onafhankelijkheid heeft. Ik denk dat ook, eerlijk gezegd, en ik koester het. Zet ik daarmee de liberale democratie en haar waarden op losse schroeven? Ben ik nu een populist? In verwarring lees ik verder.

Omdat het Verenigd Koninkrijk de EU verlaat, is ‘Europa’ een bondgenoot kwijt, denken de schrijvers. Ze reduceren de waardengemeenschap Europa, ons aller continent, tot de EU – een door neoliberalen gekaapte politieke constructie. Het idee dat er naast EU-verbanden ook nog wel iets bestaat is hun vreemd. De crisis in de EU is meteen een doodsbedreiging voor Europa.

De EU verkeerde tien jaar vóór 2007 al in crisis

Begrijp me goed: de EU is me zeer lief. Het vrije verkeer van personen en goederen, de enorme uitwisseling van ideeën en studenten (om maar iets te noemen) – dat alles legde een stevig fundament voor een vreedzaam en welvarend Europa. Het doet des te meer pijn dat EU-instituties nu al decennialang gebruikt worden om de welvaartsstaat af te breken. Om een onzalige muntunie met perverse spelregels door te drukken. Om een ‘hervormde’ arbeidsmarkt te doen gedijen, waarin een onderbetaalde klasse van migranten het vuile werk doet voor de rest, die zelf ook in eindeloze tijdelijke contracten moet vrezen voor de toekomst. Waar het vrije spel van kapitaalstromen en megabanken bepalend werd voor het beleid.

De EU verkeerde wat mij betreft al tien jaar in crisis toen ‘de’ crisis van 2007 toesloeg. Maar de enige crisis waar de romanciers van reppen is ‘de nieuwe crisis (…) die afbreekt wat de welvaart (…) van onze samenlevingen uitmaakte’.

Beste schrijvers, wordt wakker. Deze crisis is niet nieuw. Het zijn niet de populisten die uit het niets de welvaart van onze samenlevingen komen bedreigen. In EU-oprichter Italië stagneert het inkomen al twintig jaar. In Spanje, een land dat 33 jaar geleden tot de EU toetrad en dat al die tijd nooit door populisten geleid werd, zal de jeugdwerkloosheid in 2019 31 procent bedragen. Laat je eens door een degelijke linkse econoom uitleggen wat er de laatste dertig jaar gebeurd is in jullie Europa. En luister dan naar Bertold Brecht, die in jullie kringen toch een zeker aanzien zal genieten.

Ik begrijp de morele verontwaardiging. Ik deel de angst voor teloorgang van morele waarden die we lang voor vanzelfsprekend hielden. Maar ‘erst kommt das Fressen, und dann kommt die Moral’. Ik weet niet of dat altijd klopt, maar te veel Europeanen vrezen nu voor hun basale economische zekerheid. Ze hebben die onder de zelfverklaarde kampioenen van ‘Europa’ uitgehold zien worden. Geen wonder dat ze het nu elders zoeken. Pal staan is mooi, heel mooi. Maar het is niet effectief. Je wint er geen verkiezingen mee. Solidariteit met die bange kiezers en een stevig sociaal-democratisch programma wel. En solidariteit – is dat niet waar het project Europa over ging?