Brazilië groots in beeld film

In het begin van Walter Salles’ Central do Brazil werkt het brede cinemascope-formaat benauwend. Alle passagiers van een volgepakte metrowagon passen in het beeld. Ingeperst tussen talloze figuranten ontwaar je een glimp van de hoofdpersoon die zich van een overvol Centraal Station via een overbelast openbaar vervoer naar haar volgepakte flatje begeeft. Door al die volheid en die drukte die in het beeld zijn gepropt kun je de stad bijna lijfelijk voelen. Zonder nog te verraden waar het verhaal naartoe zal gaan, geeft het grootse beeld aan dat de film de stad zal verlaten. De stad moet verlaten worden om dat enorme beeld met weidsheid en leegte te kunnen vullen.

Scope is het formaat van westerns, vanwege hun kale oneindige landschappen. En ook wat dit betreft stelt de film niet teleur: schitterende en onvervalste western-landschappen wachten als troost na de stedelijke claustrofobie. Scope is ook het bravoure-formaat van vakmensen. Wie dit vaak te ruim zittende beeld niet kundig weet te vullen met fraai licht en donker, en zijn personages niet op de juiste plaats weet te zetten, wordt onmiddellijk gestraft met loze restruimten en dode hoeken. Slaagt de overmoedige filmmaker in zijn opzet, zoals Salles, dan wordt hij - en zijn kijker - beloond met het optimale filmbeeld. Een beeld dat de ruimte zo kan beheersen dat alles buiten het beeld even niet meer meetelt. Salles koos zonder twijfel voor zijn grootse beeld omdat heel Brazilië erin moest passen. In dat grote beeld over dat grote land vertelt hij zijn verhaal aan de hand van twee kleine mensen. Twee mensen die verloren zijn geraakt in die grootsheid en met de moed der wanhoop en tegen beter weten in een plek voor zichzelf zoeken. Twee mensen die eigenlijk niet veel met elkaar te maken willen hebben. In de gigantische stationshal zit een oudere vrouw aan een klein tafeltje te schrijven. Brieven voor analfabeten. Ze is korzelig en gehaast. Kennelijk moet ze veel en snel schrijven om wat te verdienen en blijkbaar zijn er klanten genoeg. Aan ongeletterden geen gebrek in dit land, maar een kapitaalkrachtige doelgroep is het niet. De klanten dicteren ongeremd en vol overgave. In een mum van tijd staan de vele kleurige problematieken van Brazilië op de kaart. Salles vertelde in interviews (zoals in het maartnummer van Sight & Sound) dat hij te dicteren brieven in zijn scenario had opgenomen, maar dat hij voor de film een soort documentaire-situatie had gecreëerd. Zijn hoofdrolspeelster Fernanda Montenegro (als de gepensioneerde schooljuffrouw Dora) lokte echte klanten naar haar tafeltje, en de gedicteerde brieven werden daarmee spontaner en vooral veelzeggender dan ze vooraf konden bedenken. Het voorval zegt veel over de film en zijn maker. Salles wilde in zijn verhaal over Brazilië plaats inruimen voor het echte Brazilië, zoals de neo-realisten in hun films onderdak boden aan het verwarde naoorlogse Italië of, dichter bij huis, zoals de cineasten van de Cinema Novo het Brazilië van de jaren zestig in hun werk hadden opgenomen. Als zich aan het schrijftafeltje van Dora een stuurs jongetje meldt met zijn moeder kan het verhaal van de film bijna beginnen. Nu hebben Dora en het jongetje nog geen oog voor elkaar. Ook de kijker krijgt niet direct zicht op de onmogelijke combinatie die hem naar Braziliës ‘einde-van-de-wereld’ zal voeren. Als het jongetje gaat rennen naast de metrowagon van Dora kan de kijker vermoeden dat de film zijn reisgezelschap heeft gevonden. Dora weet nog van niets en de jongen lijkt het dan alweer op te geven. Salles weet het wel, maar laat het nog niet zien. Hij is een zelfverzekerde cineast en heeft het volste vertrouwen in de indirecte weg. Aankomen doet hij zeker, maar eerst moet er onderweg nog veel worden beleefd, opdat het grote beeld met gretigheid kan worden benut. - Love Is the Devil van ohn Maybury is een speelfilm gebaseerd op het leven van de grootse Engelse schilder Francis Bacon. De film interesseert zich niet voor de schilderijen, maar louter voor de problematische relatie tussen de meester en zijn slaafje. Een kruising tussen geforceerd surrealisme en Engels drama (sir Derek Jacobi als Francis Bacon) die door sommigen is uitgeroepen tot meesterwerk. Een misverstand. Nog eerder gaat een kameel door het oog van een naald dan dat er over meesterwerken een meesterwerk wordt gemaakt.