‘Oslo’ Breiviks virtuele wapenbroeders

Breedbandterrorisme

Wat is het verband tussen nieuwe rechts-extremisten zoals Anders Breivik en de legale bovenwereld van islambestrijders? Er lopen tal van ideologische en personele lijntjes tussen die twee werelden.

IN DE ZOMER VAN 2009 arresteerde de Britse politie de 41-jarige Ian Davison en zijn negentienjarige zoon op verdenking van het voorbereiden van een terreuraanslag. In hun woning vonden agenten een jampot met zelfgedistilleerd ricine, een gifstof uit de boon van de castorolieplant. Ricine geldt als massavernietigingswapen en staat op Lijst 1 van de Conventie voor het verbod van chemische wapens uit 1996. De inhoud van het potje, afgedekt met plasticfolie en een elastiekje, volstond om duizenden mensen te doden.

Davison was lid van de extreem-rechtse dwergbeweging Aryan Strike Force (ASF). Hij bekende dat hij ricine en explosieven (waaronder pijpbommen) wilde gebruiken om de ‘Zionistische regering’ van Groot-Brittannië omver te werpen. Hij overlegde geregeld met geestverwanten op besloten webfora. Volgens de veiligheidsdiensten stond Davison rond zijn arrestatie in contact met een Servische nazi die hem ideeën aan de hand deed voor het vergiftigen van het drinkwater van moslims. Hij ging voor tien jaar de gevangenis in. 'Dit land is ternauwernood aan een massamoord ontsnapt’, sprak de openbare aanklager.

Davison behoort tot een nieuwe lichting extreem-rechtse terroristen die de grofste middelen niet schuwen. Ook Anders Breivik behoort tot deze lichting. Europol zette na Breiviks arrestatie een speciale eenheid aan het werk om databases van extreem-rechtse activisten te doorzoeken. Directeur Ron Wainwright verzocht in het bijzonder om medewerking van Scotland Yard omdat het zwaartepunt van het netwerk ligt in Groot-Brittannië. Tien jaar voor Davisons arrestatie was Londen al opgeschrikt door 'nail bomber’ David John Copeland die spijkerbommen tot ontploffing bracht in migrantenwijken en bij een homo-pub. MI5 noch de criminele inlichtingendienst wist wie Copeland was, ook al was hij zeer actief in de British National Party (BNP) en de kleinere, nog extremere National Socialist Movement. Enkele maanden later werd de twintigjarige Stuart Kerr gearresteerd nadat hij een brandbom in een Pakistaanse winkel had gegooid. Twee jaar daarop werd de 37-jarige David Tovey opgepakt vlak voordat hij de moskee van Swindon kon opblazen, een aanslag waarbij naar schatting van de politie tweehonderd doden zouden zijn gevallen.

Ook Kerr en Tovey waren niet eerder bij de veiligheidsdiensten bekend. De Britse overheid heeft rechtse terroristen lang als eenlingen beschouwd. Tony Lecumber, een vooraanstaand BNP-lid met strafblad die in 1982 werd opgepakt toen hij op weg was om het bureau van een linkse splinterpartij op te blazen, kreeg slechts drie jaar. Want, sprak de rechter: 'U bent geen terrorist in de gebruikelijke zin van het woord en u opereert ook niet namens enige politieke groepering.’

GERRY GABLE, een Britse onderzoeker die twaalf jaar als adviseur van de Londense politie diende, zag dat anders. Zijn ogen werden geopend tijdens werkbezoeken bij de FBI. De Amerikaanse dienst erkende van slechts één extreem-rechtse terrorist dat hij volledig in z'n eentje handelde en dat was Ted Kaczynski, bijgenaamd de Unabomber. Alle andere daders maakten deel uit van netwerken en hadden handlangers. Hetzelfde gaat op voor Britse extreem-rechtse daders. In een rapport waaraan Gable meewerkte worden de gangen van 37 van hen nagegaan. Conclusie: 'De auteur is niet één geval tegengekomen van een extreem-rechtse terrorist die niet ofwel in een nazi-organisatie zat ofwel door anderen op de extreme rechtervleugel was beïnvloed. Net als veel islamistische terroristen leerden ze hun haat en werden ze op hun dodelijke missie voorbereid via het Internet.’

Deze netwerken breidden zich uit tegelijk met de opkomst van de populistische partijen. Ze volgen de politieke conjunctuur, schrijven Jamie Bartlett en Jonathan Birdwell, twee onderzoekers van de denktank Demos, in Foreign Affairs: 'Veel rechts-extremisten beschouwen zichzelf als “moderne nationalisten” en trachten hun naziverleden af te leggen. Dit nieuwe extreem-rechts wordt gekenmerkt door een uitdagende, agressieve verdediging van de nationale cultuur en geschiedenis uit verzet tegen een veranderende wereld, tegen secularisme, zelfs tegen democratie en vrijheid.’

Een documentaire van de Ierse tv-maker Donal MacIntyre getiteld MacIntyre’s Underworld: Mad Dog and Nazi Nick uit 2007 bevat fascinerende beelden van zo'n gedaanteverwisseling. We maken kennis met Johnny 'Mad Dog’ Adair, een gewezen leider van de Ulster Freedom Fighters die overhoop ligt met zijn oude kameraden. Hij wordt in 2005 onverwacht uitgenodigd door een verre bewonderaar, Nick Greger, een voormalig neonazikopstuk uit Dresden. 'Nazi Nik’ heeft dan al een half terroristenleven achter de rug. In Zuid-Afrika, waar hij een paramilitaire opleiding kreeg bij de Afrikaner Weerstand Beweging van Eugène Terreblanche, is Greger verliefd geworden op een zwarte vrouw. Hij gaf zijn nazi-overtuiging op en werd zoals hij zelf zegt een 'wedergeboren christen’. Adair is nu zijn held. Adair laat zich dankbaar inpalmen door de Duitse 'christensoldaat’ die zijn leven een nieuwe wending wil geven. Hij speelt geen rol meer in Noord-Ierland, zegt hij: 'Ulster is voorbij, het is geschiedenis.’ Adair en Greger beloven elkaar plechtig samen tegen de nieuwe vijand te strijden: de islam. 'Jij bent een protestants icoon’, zegt Greger tegen Adair: 'Je zou hier zo leider van een beweging kunnen worden. We kunnen via chatrooms de leden rekruteren.’ Maar eerst moet er geld in het laatje komen. Greger is energiek, doortastend en buitengewoon charismatisch. Op zijn initiatief reist het tweetal naar Oeganda, zogenaamd om een weeshuis op te zetten in het christelijke noorden, maar eigenlijk om geld te verdienen in de handel in 'bloeddiamanten’.

Twee jaar na de documentaire hebben Greger en Adair op Malta een ontmoeting met Paul Ray, medeoprichter van de English Defence League (EDL). Dat is een gewelddadige anti-islambeweging die voetbalsupporters ronselt voor haar demonstraties. Ray wil een nieuwe orde van tempelridders opzetten die het Avondland moet beschermen tegen de islamitische horden. Zo'n nieuwe Tempeliersorde is de natte droom van menige rechtse blogger, maar deze drie heren beschikken over de paramilitaire ervaring, de contacten en het geld om er wat van te maken. Greger heeft zijn werkterrein verlegd naar Liberia, waar hij de 'christelijke’ krijgsheer Charles Taylor heeft gesteund en flink heeft verdiend in de diamanthandel. Eind 2009 is de oprichting van 'Orde 777’ een feit. Op extreem-rechtse sites verschijnen foto’s van Greger, Adair en Ray die Tempeliersvlaggen omhoog houden.

ANDERS BREIVIK had zijn Tempeliers-obsessie van geen vreemde. De EDL geeft toe dat de Noor persoonlijk contact had met de leiders. Sponsor van de EDL is Alan Lake, een Britse dotcommiljonair die de beweging voorzag van een eigen website (4Freedoms.com) en een internationaal netwerk. Op de site heeft elk land zijn eigen 'kamer’. De Noorse kamer bevat nu een artikel waarin Breiviks daad wordt geweten aan de 'ontwrichting van onze beschaving door de islam’. Breivik heeft leiders van de EDL onder meer ontmoet toen hij in 2010 in Londen was ter gelegenheid van het bezoek van Geert Wilders aan het Hogerhuis. Ook dat heeft de EDL-leiding toegegeven. Volgens één bestuurslid hadden veel EDL-leden via Facebook contact met Breivik, die een 'hypnotiserende’ werking op hen zou hebben uitgeoefend. Van zijn bezoek zijn foto’s gemaakt die nu op extreem-rechtse blogs circuleren. Was Breivik ook lid van Orde 777 of was hij alleen maar een wanna-be?

We weten inmiddels van vroegere vrienden en collega’s dat de Noor aan grootheidswaan lijdt en dat hij ongeveer elk chapiter uit zijn leven interessanter voorstelt dan het was. De verhalen die hij in zijn manifest opdist over de in 2002 gestichte pan-Europese Tempeliersorde waarvan hij lid is, kunnen compleet gefantaseerd zijn. Maar de beschrijving die hij ervan geeft komt soms woordelijk overeen met de video’s en teksten van Orde 777. Het is ook niet uitgesloten dat Breivik hulp heeft gekregen bij zijn voorbereidingen, al doet hij het voorkomen alsof hij alles zelf heeft bedacht. Er is bijvoorbeeld een opmerkelijk verschil in kwaliteit tussen zijn politieke analyse en het tweede, operationele gedeelte van zijn tekst. Het politieke deel is een amalgaam van Wikipedia-informatie, plagiaat van islamofobe websites en de Unabomber en verwijzingen naar boeken die Breivik duidelijk niet gelezen heeft. Er staat flagrante onzin in zoals dat Amerika een 'links wereldrijk’ is met honderd procent inkomstenbelasting. Die intellectuele slordigheid, gepaard aan enorme eigendunk, is volgens experts typerend voor een narcistische persoonlijkheid.

Het operationele gedeelte klopt echter als een bus. Breiviks beschrijving van de mogelijkheden en voorwaarden voor politieke sabotage door kleine cellen is adequaat. Hetzelfde geldt voor zijn beschrijving van zijn bom. 'Het bijzondere daaraan is niet het recept voor de kunstmestbom, dat kun je van internet halen’, zegt Per Nergaard, explosievenexpert bij de Noorse ngo Norsk Folkehjelp, aan de telefoon vanuit Oslo. Nergaard laat zijn stagiairs bij wijze van oefening vaak zulke bommen maken. Hem viel bij bestudering van Breiviks manifest iets anders op: 'Het bijzondere is dat hij de primaire lading ook zelf maakte. Doorgaans bestaat die uit dynamiet, maar dat kon Breivik niet kopen zonder op te vallen. Hij heeft een ingenieuze omweg gebruikt waarvoor veel detailkennis nodig is die je niet bij elkaar googelt. Of hij heeft er uitzonderlijk geconcentreerd aan gewerkt, of hij heeft instructies van een kenner gekregen.’

Het is bovendien onduidelijk hoe Breivik aan zijn geld kwam. In zijn manifest suggereert hij dat hij grossierde in miljoenen, maar de Noorse belastingdienst heeft daar nooit iets van gezien en zijn softwarebedrijfje eindigde in 2007 in een flop. In 2009 beschikte hij opeens over een flinke bankrekening.

En wat is nu het verband tussen deze nieuwe rechts-extremisten en de legale bovenwereld van islambestrijders? Er lopen tal van ideologische en personele lijntjes tussen die twee werelden. Paul Ray en Alan Lake bijvoorbeeld zijn vrienden van een blogger bijgenaamd 'Fjordman’, die weer een geziene gast is in het circuit van islamofobe bloggers, auteurs en fondsenwervers als Robert Spencer, Bat Ye'or en Pamela Geller (op haar beurt weer een bewonderaarster van de EDL). Een mogelijk antwoord is te vinden in het werk van terrorismedeskundige Walter Laqueur. Volgens Laqueur was er rond 1970 sprake van een duidelijke breuk in de ontwikkeling van het terrorisme. Voorheen opereerden terroristen op eigen houtje. Sindsdien opereren ze vaak als 'gewapende arm’ van een politieke partij of etnische beweging. Er is dan altijd sprake van ideologische en personele kruisbestuiving tussen de legale en de illegale tak. Bekende voorbeelden zijn de Baskische ETA, de Noord-Ierse IRA, de Palestijnse Hamas en de Tamil Tijgers.

Mensen als Breivik, Nick Greger, Paul Ray en Alan Lake beschouwen zichzelf als gewapende voorvechters van 'Fjordman’ en consorten. De islamofobe bloggers reageren op Breiviks daad zoals van de 'legale’ tak van de beweging mag worden verwacht. Ze verwerpen zijn daad, maar geven de schuld aan de 'oprukkende’ islamisering van Europa die hem tot geweld dreef. Dáár moet volgens hen het debat over gaan. Precies zo reageerden de 'gematigde’ Ierse nationalisten op de excessen van de IRA en de 'gematigde’ Basken op die van de ETA. 'Vroeg of laat moest er iemand als Breivik opstaan’, schrijft de Amerikaanse website Loonwatch.com die de islamofobe complotdenkers kritisch volgt: 'Sinds onze start hebben we gewaarschuwd voor de radicalisering van de antimoslimbeweging, het trans-Atlantisch karakter ervan en het risico van gewelddadige ontsporing. We hebben talloze voorbeelden gedocumenteerd van “aanzetten tot geweld”, zowel in het betoog van de leidende islamofoben als in het gedrag en de taal van hun volgelingen.’

Gelukkig zijn er in de breedbandsfeer ook verstandige geluiden te horen. 'Wat hebben we geleerd?’ vraagt de Noorse anti-islamactivist Hans Rustad zich op zijn blog af. Breivik postte in de loop van 2009 op Rustads site document.no en kon daar toen op veel sympathie rekenen. 'Na “22/7” is alles anders geworden’, schrijft Rustad: 'Er is een bericht waarvan we zouden willen dat we het nooit hadden doorgelaten. Dat is het bericht waarin Breivik voormalig premier Gro Harlem Brundtlant een “landenmoordenaar” noemt. Vandaag meldt Aftenposten dat Breivik van plan was haar te vermoorden. Voortaan is het niet meer mogelijk dergelijke retoriek te gebruiken. Dit is niet het moment om hard te polemiseren, maar om lang en diep na te denken.’