De Groene Live #25: Zijn corona-complotten waanzin? Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Brief uit de gevangenis

Vanuit de gevangenis leidde wijlen Yilmaz Guney de opnamen van Yol en tekende in 1981 tussen de gevangenismuren voor misschien de beste Turkse film aller tijden. Hij schreef daarmee ook meteen de beste Turkse gevangenisbrief. Want iedere goede Turkse film is uiteindelijk een brief vanuit de gevangenis aan Europa.

Medium neselihayat004

In Yol mogen een paar gevangenen met de feestdagen op verlof. Ieder van hen reist naar een andere plek in Turkije om bij familie te zijn. En snel wordt duidelijk dat niet alleen deze mannen een gevangenenleven leiden. Het hele land is vanwege de repressie van de machthebbers en de achterlijke tradities een open gevangenis.

Yol werd in 1982 bekroond met de Gouden Palm. Filmmaker Guney was inmiddels gevlucht uit de gevangenis en uit Turkije en hij kon de prijs in Cannes hoogstpersoonlijk in ontvangst nemen. Een jaar later draaide hij in zijn nieuwe land de film De muur. In alle vrijheid kon hij aan de film werken, met financiering van de Franse regering. Cinematografisch kwam dit werk echter niet in de buurt van de mooiste brief aan de geliefde in de verte (Yol) en De muur flopte jammerlijk.

De Turken willen niet voor niets deel worden van Europa. Europa betekent het vrije woord, de vrije pers, een beter rechtssysteem, een betere democratie en de afbraak van de eeuwenoude open gevangenis. De beste films in dit land spreken dan ook met de stem van de persoon in het nauw die vreest dat hij ook nog eens door de begeerde, onbereikbare geliefde helemaal aan zijn lot wordt overgelaten. Die stem was het succes achter Yol. En ook achter Beynelmilel van Sirri Sureyya Onder waarin alweer in dat jaar 1981 de militairen op de hak worden genomen omdat in opdracht van hen een plaatselijke muziekgroep moet transformeren tot een militaire band.

En alles wat daartussen ligt, van de arthouse-films waar de kwestie van de gespleten identiteit het centrale thema is tot de komische kassakrakers die erg in opkomst zijn: ze slagen er niet in om die noodkreet die vanuit de gevangenis klinkt te evenaren in eerlijkheid. Hoe kan het ook anders in een land waar de geschiedenis en de toekomst samengevat kunnen worden in één vraag: ‘Worden we deel van Europa of niet?’

Daarmee is ook het Turkse drama verwoord; talloze generaties hebben de laatste adem uitgeblazen zonder een antwoord op die vraag te krijgen. De film van de succesvolle filmmaker Yilmaz Erdogan (Het blije leven uit 2009) werd weliswaar niet zo’n groot succes als zijn eerdere films, maar door het feit dat Erdogan erin slaagde om een onverwachte update te geven van die moeizame relatie tussen Turkije en het Westen kan deze film als een van de beste Turkse films opgetekend worden. Het is namelijk bijna dertig jaar geleden dat Yol werd opgenomen en het Turkse volk wordt nog steeds als koren op de molen gemaald; nu niet meer door de repressieve militairen maar door de autoritaire politieke islam. Bovendien gaat men gebukt onder het ruwe kapitalisme waar het gat tussen de armen en de rijken hartverscheurend groot is. De hoofdpersoon in Het blije leven is Riza en hij hoort bij die armen. Hij heeft al zijn geld verloren aan zwendelaars die hem, mits hij zou meedoen aan een piramidespel, een prachtig leven hadden beloofd. Riza komt van het platteland en is blut in Istanbul.

Op een dag krijgt hij een baantje als kerstman in een winkelcentrum waar rijke Turken komen die er een Europese levensstijl op nahouden. Het probleem is dat Riza nog nooit van de kerstman heeft gehoord en moeite heeft met ‘ho ho ho’ roepen naar voorbijgangers. Want waar hij vandaan komt roepen ze ho ho ho om het vee in het gareel te houden. De besnorde Turk wordt gedwongen in kerstmanpak in zijn eigen pauperwijk te komen. De schaamte voor de vermomming maakt uiteindelijk plaats voor Riza de kerstman die de charme van de heilige man inzet om de financiële problemen van zijn familie op te lossen.

Vanuit de gevangenis zijn vele brieven gepost. Het is bitter dat de geliefde die al die brieven had moeten lezen met eigen problemen worstelt en onmogelijk alle post kan openen. Maar een brievenschrijver schrijft in de eerste plaats opdat de woorden aan een reis kunnen beginnen. En of de woorden bij het juiste adres aankomen, daar bestaat geen twijfel over. Riza de kerstman roept niet voor niets ho ho ho naar de mensen. Er is veel werk voor de boeg: niet alleen het vee moet in het gareel, er dient ook nog een grote open gevangenis afgebroken te worden.


Erdal Balci is correspondent in Istanbul en schrijver. In 2012 verscheen zijn roman De mooiste leugen.

Beeld: Het blije leven, regie Yilmaz Erdogan (kinostar.com).