Georg Christoph Lichtenberg, Brieven 1770-1799

Brieven als gesprekken

Georg Christoph Lichtenberg

Gekleurde schaduwen:

Brieven 1770-1799
Uit het Duits vertaald door Marion

Offermans; samengesteld en ingeleid door Cyrille OffermansDe Arbeiderspers (Privédomein nr. 257), 263 blz., e 24,95

«Mijn God, wat zal ik vertellen als ik terugkom. Ik loop en ren de hele dag, met alle zintuigen wagenwijd open. Stel je dat eens voor. Adieu.» Zo eindigt de filosoof Lichtenberg (1742-1799) een van de vele brieven die hij tijdens zijn twee langdurige verblijven in Londen schreef. Waarschijnlijk bestaat er geen realistischer beschrijving van de rumoerige wereldstad in de achttiende eeuw. «Ik schrijf voor de vuist weg, vaak doordacht, vaak onbezonnen en overhaast, maar waarachtig altijd welgemeend en altijd met een hart vol vriendschap.» In zijn inleiding geeft Offermans, die de bundel samenstelde, aan hoe Lichtenbergs brieven zich bevrijdden van de epistolaire voorschriften, zoals de filosoof ook wars was van systeemdenken – hij keek, dacht en schreef voor eigen rekening. De brieven lezen inderdaad als geschreven gesprekken. Zuinigheid kent hij in het vertellen zo min als in het gewone leven, zegt hij; noem het een behoefte aan meedelen. Dit boek is een (eerste) selectie, maar het is een gelukkige keuze geweest de brieven zelf intact te laten. De correspondentie biedt inkijkjes in een woelige tijd, een portret van de geadresseerden en het zelfportret van een observator, die zijn sensatiezucht en ijdelheid overigens niet verheimelijkt: trots dat zijn Engels zo goed is en geïnteresseerd in de finesses van de guillotine.

Van Lichtenberg is bijna dertig jaar geleden een keuze uit de kladboeken vertaald; het enige wat daarna over hem werd geschreven is van Cyrille Offermans. Deze uitgave is dan ook evenzeer een boek van de samensteller als van de «zelfdenker» Lichtenberg. Na 1789 verandert hij, zegt hij zelf: de man die al vanaf zijn jeugd mismaakt is (een bochel van voren en van achteren) krijgt ook nog allerlei kwalen en ziektes. Het lichaam, «de madenzak», eist steeds meer aandacht. Dat is in het jaar van de revolutie, waarin hij ook trouwt. Eerder schrijft hij over de dood van zijn eerste geliefde, die als meisje van twaalf bij hem in huis kwam. De titel Gekleurde schaduwen verwijst naar een passage uit een brief aan Goethe: bij nader toezien blijkt wit vooral uit kleurvariaties te bestaan. Het illustreert hoe oordeel en waarneming vaak met elkaar worden verward, en Lichtenberg wil de dingen met eigen ogen zien en met eigen woorden vertellen.