Buitenlands juk

Eugene Rogan, The Arabs. A History . € 42,30
Eugene Rogan, Arabieren. Een geschiedenis. Verschijnt medio april, € 49,90

Het is tekenend voor de Arabische wereld dat een geschiedenisboek over de Arabische wereld anno 2010 begint met een pessimistische quote van de in 2005 in Beiroet vermoorde journalist Kassir: ‘Hoe komt het dat we zo gestagneerd zijn geraakt? Hoe komt het dat een levende cultuur in diskrediet is geraakt en hoe hebben haar vertegenwoordigers zich kunnen verenigen in een cultus van dood en ellende?’
Het zijn deze vragen die Eugene Rogan gebruikt als leidraad voor zijn boek, The Arabs, a History. Volgens Rogan kunnen deze het best worden beantwoord door aandacht te besteden aan geschiedenis en te begrijpen hoe de Arabieren hun eigen geschiedenis hebben beleefd. Rogan is historicus en momenteel directeur van het Midden-Oosten Centrum aan de Universiteit van Oxford, ooit opgericht door wijlen Albert Hourani, auteur van het standaardwerk A History of the Arab Peoples (1991). Met dit boek heeft Rogan bewezen dat hij de traditie van de historicus Hourani ook in academisch opzicht voortzet.
Rogans boek bestrijkt een periode van bijna vijfhonderd jaar, de gehele Arabische wereld van Marokko tot Irak, met een nadruk op de twintigste eeuw. Rogan heeft zowel oog voor relevante details als voor de internationale situatie. Aan bod komen ook de rol van islam, olie en Arabisch nationalisme. Het resultaat is een geschiedenis van de Arabische regio, door de lens van Arabische getuigenissen en geschreven door een begiftigde buitenstaander.
Een belangrijk kenmerk van de geschiedenis van de Arabische regio is volgens Rogan dat vanaf de verovering door Ottomanen in 1516 tot vandaag het lot van de Arabische wereld in buitenlandse hoofdsteden is bezegeld. Uiteraard dragen de Arabieren een deel van de verantwoordelijkheid voor hun keuzes, maar wel binnen dit gegeven. Alhoewel Ottomanen Turks sprekende moslims waren, leefden de Arabieren onder het juk van de kalief in Istanbul. Net toen de Arabieren door hadden hoe de machtsstructuren in Istanbul in hun voordeel te benutten, konden ze zich weer gaan aanpassen aan de Engelsen en Fransen die in de loop van de negentiende eeuw voet aan wal zetten. Typerend zijn vervolgens de eerste twintig jaar van de twintigste eeuw. Zo werd Marokko nog voor de Eerste Wereldoorlog in een grote ruilhandel tussen de Europese mogendheden aan Frankrijk overgelaten. De grootste desillusie viel de Arabieren ten deel toen de beloftes die gemaakt waren tijdens de Eerste Wereldoorlog niet werden ingelost. Er was vooral teleurstelling in de Amerikaanse president Wilson, op wie velen hun hoop hadden gevestigd wat het recht op zelfbeschikking betrof. Het is ook in deze periode dat de kiem is gelegd van het Arabisch-Israëlisch conflict, onder meer door tegenstrijdige beloften van de Britten.
Na het kolonialisme kwam de onafhankelijkheid, daarna de Koude Oorlog, daarna weer de Amerikaanse hegemonie - en elke keer weer was het aan de Arabieren om zich vlug aan te passen aan de rules of the game van de grootste macht. Als de Arabieren al enige bewegingsvrijheid hadden, dan was dat meestal wanneer buitenlandse mogendheden vochten om invloed in de regio, zoals tijdens de Koude Oorlog.
Rogans goedgemaakte keuzes uit de Arabische bronnen maken de beschrijving boeiend en leveren indringende, veelzeggende anekdotes en getuigenissen op. Zoals de ervaringen van de imam Tahtawi in Parijs in 1826 en zijn bewondering voor de Franse grondwet en vrijheid van meningsuiting. Of de opmerking van de Egyptische kroniekschrijver Al Jabarti over Napoleon toen die Egypte binnenviel in 1798: 'De uitspraak “ik ben alleen naar u toe gekomen met het doel u uw rechten terug te geven uit de handen van de onderdrukkers”, is de eerste leugen die hij heeft gesproken en een onwaarheid die hij heeft uitgedacht.’ Of hoe eind negentiende eeuw de heerser van Egypte Said pasha werd uitgeknepen door Europese schuldeisers en daarom tijdens een bespreking met een Europese zakenman een dienaar vroeg om het raam te sluiten, met als reden: 'Als deze heer kou vat, gaat me dat tienduizend pond kosten.’
Dit boek laat verder de duidelijke meerwaarde zien van het aandacht besteden aan zowel Noord-Afrika als het Midden-Oosten. Daardoor is het bijvoorbeeld mogelijk om de evolutie en diversiteit in de Franse koloniale politiek te analyseren; brute verovering in 1830 van Algerije, en het neerslaan van de Syrische opstand in 1925. De verdeel-en-heers-politiek tussen confessionele gemeenschappen in Libanon, en tussen Arabieren en Berbers in Marokko, vaak bevorderd door de roulatie van Franse gouverneurs binnen de Franse koloniale gebieden. Maar ook bepaalde figuren trekken door de hele Arabische wereld. Zo duikt de beroemde Algerijnse verzetsheld Abd Al Qadir als banneling op in Damascus. Hij speelde daar een moedige rol in het beschermen van de christenen tegen zijn eigen geloofsgenoten gedurende bloedige rellen in 1860.
Wat helaas achterwege is gebleven, is een antwoord op de vraag hoe en waarom belangrijke sociale transformaties wel of niet plaatsvonden. Het boek is in dit opzicht meer een politieke en diplomatieke geschiedenis met weinig aandacht voor culturele en sociaal-economische veranderingen, zoals bijvoorbeeld de rurale exodus naar de steden. De 'Arabier’ uit de titel komt relatief weinig aan bod, vaak slechts als statistiek in de vorm van demonstrant of burgerslachtoffer. De interactie tussen leiders en het volk komt niet goed uit de verf. En het is juist de kloof met de leiders die pijnlijk duidelijk wordt op verschillende momenten.
Ondanks deze tekortkoming is het een zeer welkome aanvulling op de literatuur over deze regio. Lessen leren van historische fouten is een cliché. Maar de beelden uit Irak herinneren ons eraan hoe weinig dit gedaan wordt. De begrafenissen aldaar zullen hun gevolgen hebben. Het boek van Rogan zou daarom standaardkost moeten zijn, al was het maar om te begrijpen wat de Engelse schrijver Julian Barnes bedoelde toen hij opmerkte dat 'history just burps, and we taste again that raw-onion sandwich it swallowed centuries ago’.

Op 21 april geeft Eugene Rogan een lezing bij Spui 25 in Amsterdam (voor meer informatie zie: www.spui25.nl)

Eugene Rogan
The Arabs, a History
Perseus Books Group, 553 blz., € 29,99. De Nederlandse vertaling verschijnt deze maand bij De Bezige Bij