Burenruzie

NOG SLECHTS een maand geleden gold Betlehem als zo levendig dat inwoners haar - in navolging van Israels slapeloze metropool Tel Aviv - ‘stad zonder pauze’ noemden. Dat was voor de bomaanslag op de markt in Jeruzalem en de afgrendeling van alle Palestijnse gebieden. Sindsdien ligt Betlehem er stoffig en uitgestorven bij, winkels, werkplaatsen en universiteit gesloten, de Betlehemmers thuis.

Momenteel is Betlehem de enige stad op de Westoever waar nog een ‘interne afsluiting’ heerst. Niet alleen is de Palestijnse bevolking van de stad afgesneden van Jeruzalem - waar velen hun brood verdienen - en komen toeristen en pelgrims Christus’ geboorteplaats niet meer in, ook kunnen de bewoners niet meer naar nabijgelegen Westoeverdorpen, noch kunnen bouwvakkers, kooplui en dagloners uit de omgeving de stad binnenkomen. Gevolg: de werkloosheid is tot tachtig procent gestegen.
Israel verdenkt de islamitische Jihad ervan zich schuil te houden in Betlehem. Bij gebrek aan effectief verzet tegen deze collectieve straf zijn de Palestijnen aangewezen op publicitaire scoops. Op het centrale Plein van de Kribbe staat een protesttent, bemand door enkele activisten. Maar op wat rondslenterende Palestijnse politieagenten na zijn er voor de propagandawaar geen kopers. Een bevolking van vijftigduizend personen, omsingeld in een gebiedje van twee vierkante kilometer.
Het Israelische leger heeft deze keer ook een bij eerdere afsluitingen gebruikte omweg naar Jeruzalem en het noorden van de Westoever afgesloten, door een hoop zand en stenen op de weg te gooien. Dus roept het Palestijnse ministerie van Informatie tientallen burgers op om de weg met de blote handen weer vrij te maken. Al snel komt het Israelische leger natuurlijk tussenbeide. Urenlange, zinloze 'onderhandelingen’ volgen, maar de bijtijds uitgenodigde media brengen Betlehems situatie weer even in de publiciteit en daar ging het om.
'De Kinderen van Betlehem’ delen folders uit: 'Zijn wij niet allen kinderen Gods? Als Palestijns volk hebben we ons verplicht tot vrede met gerechtigheid als de enige strategie! Heeft de Israelische regering zich ook verplicht? (à) Is dit eerlijk? De Israelische regering voert oorlog tegen het Palestijnse volk. (à) “En de vrucht der gerechtigheid zal vrede zijn, de uitwerking der gerechtigheid rust en veiligheid tot in eeuwigheid.”’
Dit laatste citaat, van de oudtestamentische profeet Jesaja, zou bijzonder geschikt zijn om een goed deel van joods Israel te ergeren. Maar het is niet waarschijnlijk dat het vlugschrift ooit zijn doel bereikt, namelijk de Israelische publieke opinie. De meeste Israeli’s zijn voor een 'chirurgische’ afscheiding tussen joden en Arabieren. Veiligheidsexperts geloven niet dat dit beleid veel uithaalt, maar Netanyahu maakt er goede sier mee bij het grote publiek: zo lijkt het immers of Israel 'iets doet’ tegen een onzichtbaar gevaar dat om elke hoek kan schuilen.
'DEZE AFSLUITING doodt mensen’, zegt Zoughbi Zoughbi, directeur van het vanuit Betlehem opererende Palestinian Conflict Resolution Center Wi'am. Geruchten over gebrek aan melk, brood en geneesmiddelen doen inderdaad de ronde. Maar erg effectief lijkt de blokkade niet. Waar Israelische soldaten patrouilleren, komt geen Palestijn erdoor. Een paar honderd meter verderop, op de plek waar enkele uren eerder televisiecamera’s uit de hele wereld de geweldloze actie filmden, lopen echter tientallen vrouwen en kinderen over de inmiddels onbewaakte overweg. Auto’s kunnen niet passeren. Men stapt dus uit de ene bus, klautert over de stenen en klimt in een volgende bus, tien meter verderop.
Zoughbi en zijn Palestinian Conflict Resolution Center Wi'am vertegenwoordigen een nieuwe generatie van in het Westen opgeleide maar naar de Westoever teruggekeerde, idealistische Palestijnen. In de Verenigde Staten maakte Zoughbi zich de lessen van vredesstudies eigen. Nu probeert hij in een steeds explosievere toestand gehoor te vinden voor zijn credo: je recht verkrijgen door assertiviteit aan geweldloosheid te paren. De inspiratie komt van Jezus, Gandhi, Gene Sharp, Scott Peck. In 1995 opende hij met steun van Mennonieten, Catholic Relief Services en het protestantste WorldVision een bescheiden kantoor.
Wi'am ('Hechtere banden’) biedt een pakket diensten waarnaar steeds meer vraag blijkt te zijn: training in omgaan met conflicten; bewustwordingscampagnes ter verbetering van de positie van de Palestijnse vrouw; maar vooral arbitrage in plaats van wraak als middel om geschillen te beslechten. Met een groeiend team van vrijwilligers tracht Zoughbi de veelvuldige geschillen binnen de lokale Palestijnse gemeenschap - van diefstal en erfenistwisten tot auto-ongelukken met dodelijke afloop die tot bloedvetes kunnen leiden - bij te leggen. En met succes: het centrum deed al meer dan zevenhonderd geslaagde bemiddelingen in Betlehem.
Wi'am maakt gebruik van een combinatie van moderne en traditionele technieken. De nieuwerwetse conflict resolution stuff is uit Amerika overgewaaid; de goeroes heten Roger Fisher en William Ury Getting to Yes) uit Harvard, John Burton, Jay Rothman (From Conflict to Cooperation) en Chris Mitchell van de 'conflictenkliniek’ in Fairfax, Virginia. Het gaat erom vastgebakken standpunten los te weken van onderliggende belangen en behoeften en zo de flexibiliteit van de tegenstanders te vergroten. Is dat punt bereikt, dan kan de gezamenlijke brainstorm over win-win-opties beginnen. Na afloop lijken de oorspronkelijke standpunten dikwijls achterhaald en irrelevant.
Maar westerse conflictsociologen hebben ook nog wat van traditionele culturen te leren. In de Arabische wereld, waar zelfs onbedoelde doodslag een hele reeks wraakacties kan uitlokken, worden gevaarlijke conflicten in de persoonlijke sfeer bijgelegd in de soelcha: een systeem waarbij de hele gemeenschap in de bres springt om de dader tijdelijk te verstoppen, de gebruskeerde familie tot een 'wapenstilstand’ te bewegen, en overeenstemming over zoengeld te bereiken waarna de vrede ceremonieel wordt hersteld. In de Palestijnse Autonomie geen slecht alternatief voor een duur, overbelast, ontwricht en vaak corrupt rechtssysteem. Wi'am heeft de soelcha dan ook in het repertoire opgenomen.
VANMIDDAG gaat het om een 'eenvoudige’ burenruzie over een niet afdoende geïsoleerde rioolpijp die over buurmans erf loopt - een waterbron is onbruikbaar geworden. Wi'am werd gevraagd tussenbeide te komen toen de twistende families er zelf niet meer uitkwamen. Het bemiddelingsteam - Zoughbi en vier andere vrijwilligers, van onderscheiden geloven, politieke stromingen en beroepen - komt nu al voor de derde keer aan huis om een oplossing te helpen vinden.
Gastheer is de modern ogende christelijke huisbaas; zijn tegenspeler is een conservatieve moslim die van geen wijken lijkt te weten. Uit omliggende dorpen en vluchtelingenkampen zijn enkele eerbiedwaardige sjeiks meegebracht om de eventuele overeenkomst gewicht bij te zetten. In deze rokerige huiskamer vol patriarchen wordt de belegering van een hele stad even tussen haakjes gezet. Een concrete twist die ogenschijnlijk losstaat van de politieke situatie eist alle aandacht op.
Ogenschijnlijk losstaat. Zoughbi: 'Water is hier op rantsoen, want een disproprotioneel deel gaat naar Israelische nederzettingen. Betlehem krijgt slechts een keer per twee weken water.’
Vrouwen en dochters maken zich schichtig uit de voeten. Na een wat ongemakkelijke inleiding barsten de wederzijdse requisitoirs los, door het Wi'am-team zorgvuldig omgeleid wanneer de toon te hoog wordt. Zoughbi: 'We hebben ze liefst zes alternatieven aangeboden, van behoud van de status-quo tot een nieuwe rioolpijp om het hele gebouw heen. Onze voorstellen formuleren we zo dat beide partijen zo veel mogelijk verliezen als ze niet tot overeenstemming komen, maar maximaal winnen als ze wel een akkoord bereiken.’
Hoewel het een relatief 'licht’ geval betreft, duurt de sessie uren. De sprekers nemen de tijd en worden niet onderbroken, maar overeenstemming blijft ver te zoeken. De ernst der vergadering wordt geregeld onderbroken door grapjes, flarden politieke discussie, anekdotes en traditionele verhaaltjes. Zoals het verhaal hoe de profeet Mohammed, die gewend was elke avond de vuilnis van zijn joodse buurman voor zijn deur te vinden, op een avond zijn stoep schoon aantrof. Gods profeet concludeerde daaruit dat zijn buur ziek was en ging op bezoek om hem te troosten. Een mooie metafoor voor hoe je ondanks verschillen toch fatsoenlijk met elkaar kunt leven.
Tegen zonsondergang tekent zich eindelijk een akkoord af, maar het getouwtrek over de juiste formulering gaat dan nog geruime tijd door. Op het laatste moment dreigt een van de partijen het met veel pijn en moeite bereikte akkoord te verscheuren. Het doet denken aan de welbekende last minute-crises in de bilaterale Israelisch-Palestijnse besprekingen en maakt blijkbaar deel uit van het patroon. Zoughbi brengt de dwarsligger tot bedaren. De tekst van het contract - dat begint met 'In de naam van God, de Barmhartige Erbarmer…’ - wordt netjes overgeschreven en ondertekend. Er worden handen gedrukt, het geschil is uit de wereld.
De Wi'am-bemiddelaars hangen uitgeput in hun fauteuils. Zoughbi: 'Zo'n bemiddelingsproces gaat tegenwoordig duidelijk moeizamer dan een paar jaar geleden. De Palestijnen zijn gefrustreerd door het grotere conflict met Israel - en dat werkt door op de relaties in het klein.’ Toch werkt hun arbeidsintensieve methode uiteindelijk bijna altijd. Aan de andere, joodse kant van de grens, waar geen communale conflictbemiddelingsstructuren bestaan en geen Wi'am opereert, kunnen dergelijke ruzietjes jaren doorzieken.
KAN DEZE METHODE ook op de grotere politieke conflicten toegepast worden? Door de extreme machtsasymmetrie in Israels voordeel lijkt dit niet voor de hand te liggen. Conflictoplossing werkt alleen als tegenstanders ook echt iets willen oplossen, bereid zijn tot concessies, en een een vorm van rekenschap en verantwoordelijkheid willen inbouwen. De stichting en uitbreiding van nieuwe nederzettingen in bezet gebied en een lange reeks incidenten hebben de Palestijnse twijfels aan Israels bedoelingen gevoed. Vanuit Palestijns oogpunt lijkt Israel pure machtspolitiek te bedrijven.
Toch zijn alternatieve noties van conflictoplossing niet alleen in de stedelijke microsfeer maar ook in het macroconflict tussen de Israelische en de Palestijnse buur doorgedrongen, via geëngageerde, meest Amerikaanse onderzoekers en diplomaten. In het traditionele wereldje van diplomaten en ontwikkelingswerkers, van wie de Palestijnen sterk afhankelijk zijn, opereren steeds meer experts die geïnspireerd zijn door de nieuwe track two diplomacy - diplomatie buiten de geregelde kanalen om.
Professor Herb Kelman uit Harvard bracht al in de vroege jaren tachtig vooraanstaande Israeli’s en Palestijnen discreet bijeen in psychodrama-achtige ontmoetingen en simulaties. Anderen volgden. Uit dit nogal elitaire circuit van Israeli’s en Palestijnen die met elkaar in dialoog gingen, kwamen uiteindelijk de geheime Oslo-onderhandelingen en het beginselakkoord van 1993 voort. Maar daarmee leek de rol van de avonturiers-vredesstichters uitgespeeld en nam de officiële politiek het weer over.
Nu de regering-Netanyahu sinds ruim een jaar het vredesproces met de Palestijnen tot stilstand heeft gebracht, lijkt de tijd weer rijp voor nieuwe geweldloze, 'transculturele’ vredesinitiatieven van onderop. Een voorbeeld daarvan is de - in de westerse en Israelische pers nogal onderschatte - Internationale Alliantie voor Arabisch-Israelische Vrede, een door Denemarken aangemoedigd consortium van Israelische, Palestijnse, Egyptische en Jordaanse politici, beleids- en veiligheidsambtenaren en intellectuelen die elkaar vonden in de 'Kopenhagenverklaring’. Daarin wordt aangedrongen op het herstel van het Oslo-proces, de terugkeer naar het land-voor-vredeprincipe en het afzien van geweld en nederzettingen. Belangrijker dan de inhoud is hier misschien het netwerkproces zelf.
OOK WI'AM probeert de boodschap van geweldloos Palestijns activisme en conflictoplossing richting Israel gestalte te geven. In juni organiseerde Zoughbi samen met het Truman Instituut voor Vredesonderzoek van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, een conferentie over trauma en healing in de Israelisch-Palestijnse context. Joodse en Arabische psychologen, welzijnswerkers, onderwijsmensen en zieleherders braken zich een weekend lang het hoofd over de geestelijke schade die politiek geweld - blind-terroristisch dan wel berekenend-structureel - toebrengt aan de burgers in wier naam wordt gemoord.
Wat kunnen murw geslagen burgers doen tegen extremistische minderheden? Bij terreuraanslagen kruipt de volksgroep waar het geweld uit voortkomt gewoonlijk verlegen in haar schulp. Fout, vonden de congressanten. Juist als er doden vallen, zouden nabestaanden en gewonden bezocht moeten worden door groepjes van de 'tegenpartij’. Soortgelijke condoleancebezoeken maken in Noord-Ierland al jaren deel uit van het instrumentarium waarmee plaatselijke conflict resolution practitioners katholieken en protestanten nader tot elkaar proberen te brengen. De boodschap: 'Wat hier is aangericht door individuen uit ons kamp, werd niet begaan uit onze naam.’
De bijeenkomst in Betlehem werd het begin van een nieuwe gemengd Israelisch-Palestijnse contactgroep voor kleinschalige, niet expliciet politiek bedoelde interventie om de door terreur en tegenterreur geslagen wonden te helen. De schade beperken als eerste stap naar conflictoplossing: 'We bereiden ons voor op een interventie waarvan we hopen dat we haar nooit hoeven te maken.’
MAAR NOG is de steen niet in de vijver gegooid. De aanslag op de Mahaneh Yehudahmarkt kwam te vroeg, de groep had zich nog niet geconsolideerd. De Palestijnen waren geschokt, maar woede over Israels tegenmaatregelen overschaduwde al spoedig hun medeleven met de Israelische slachtoffers. Israels blokkade bemoeilijkte effectieve coördinatie nog verder en ontnam de Palestijnen de lust om hun conflictoplossingsmodel nu eens in de praktijk te brengen met Israeli’s als tegenpartij.
Zoughbi: 'Geweld leidt alleen maar tot meer geweld. Wij Palestijnen moeten leren uit onze slachtofferrol te kruipen.’ Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Het lijkt er haast op of Israel eropuit is de laatste Palestijnen die nog in vrede geloven, van hun illusies te beroven.
De directeur van de Bloemen der Hoopschool in Betlehem, al jaren strijdend voor democratie en vrede, was ook op Wi'ams conferentie. Zijn scholieren kregen voor de zomervakantie Hebreeuwse les van een Israelische vrijwilligster. Het Israelische leger heeft nu de toegang tot de school geblokkeerd.
De Palestijnen zullen sterk in hun schoenen moeten staan, willen ze het beginsel van geweldloos samen naar oplossingen zoeken overeind houden als straks een nieuwe intifada uitbreekt.
TEGEN DE avond begint Betlehem weer een beetje op te leven. De jeugd komt echter niet de straat op om te flaneren maar om te demonstreren. Bij het checkpoint wordt met stenen gegooid; stenen zijn echter een bot wapen geworden. De schermutselingen halen niet eens meer het avondnieuws.