INTERVIEW MET ROBIN LANE FOX

‘Bush is een halfwit’

Robin Lane Fox (1946) behoort tot de meest gerenommeerde oud-historici van deze tijd. Hij schreef over Alexander de Grote, over het vroege christendom, het Nieuwe Testament en de vroege islam. Onlangs verscheen de Nederlandse vertaling van De klassieke wereld: Een epische geschiedenis van de Grieken en de Romeinen.

Robin Lane Fox is een Engelse hoogleraar geheel zoals het cliché het wil: hij spreekt met een keurig accent, is brildragend, buitengewoon witty en gaat gekleed volgens de klassieke mode van Engelse heren die het intellect prefereren boven uiterlijk vertoon – een non-descript ruiten jasje, een pompoenkleurige broek en nette, maar van iedere pretentie gespeende, leren schoenen. De Oxford-professor lijkt te verkeren in een parallel universum waar de moderne tijd geen vat op heeft gekregen. Zo heeft hij al sinds de jaren zeventig een column over tuinieren in The Financial Times en is hij een fanatieke ruiter. Lane Fox is volledig digibeet. Hij heeft het internet nog nooit bezocht. De ironie wil dat zijn dochter Margaret Lane Fox Engelands meest succesvolle vrouwelijke internetondernemer is.

Robin Lane Fox: ‘Zelfs de website van mijn dochters bedrijf, www.lastminute.com, heb ik nooit gezien. Een paar maanden geleden heb ik voor het eerst van mijn leven geld gepind. Ik vond het shocking en zal het nooit meer doen.’ Hij neemt het zijn dochter niet kwalijk dat zij een levenspad bewandelt dat zo volledig anders is dan het zijne: ‘Dat vind ik alleen maar gezond. Maar ze heeft uiteraard wel een klassieke opvoeding genoten.’

Hoe oud was u zelf toen u de klassieke talen leerde?

‘Ik ben opgegroeid in een tamelijk welvarend gezin vlak buiten Banbury, een stadje in de buurt van Oxford. Mijn gouvernante heeft mij Latijn en Grieks geleerd toen ik zes jaar oud was. Op mijn twaalfde vertaalde ik de tragedie Alkestis van Euripides.’

Vond u Latijn en Grieks toen echt leuk?

‘Ik was er vooral heel erg goed in, dát vond ik leuk. De liefde kwam pas echt toen ik op mijn dertiende Homerus ging vertalen op Eton. Hoewel de Ilias eigenlijk één boek is, hebben wij het tegenwoordig opgedeeld in verschillende boeken. Bij boek 6 werd mij gezegd: dit is het op twee na beste dat ooit geschreven is. Ik was benieuwd wat dan het één na beste en het beste boek waren. Dat bleken boek nummer 22 en 24 te zijn van de Ilias. Ik ben het daar hartgrondig mee eens. De menselijkheid van de Ilias is ongelooflijk. Ik kreeg bij sommige passages tranen in mijn ogen.’

Welke?

‘Hector, de held van de Trojanen, maakt zich op voor de strijd tegen de Grieken en neemt afscheid van zijn vrouw, Andromaché, en hun zoontje. Hij wil de kleine jongen in zijn armen nemen maar die deinst terug. Hij schrikt van zijn vaders helm. Een andere prachtige passage is wanneer Agamemnon, de leider van de Griekse invasiemacht tegen Troje, en Achilles, de Griekse held, samen in een tent de vrienden bewenen die ze verloren hebben. Dat raakt mij nog steeds. Het doet me denken aan de dierbaren die ik zelf verloren heb.’

Lane Fox wrijft, met zijn handen onder zijn bril, tegen zijn gesloten ogen.

‘Het grijpt me ook nu weer aan.’

Welk boek is beter? De bijbel of de ‘Ilias’?

‘Zonder enige twijfel de Ilias, hoewel ik het evangelie van Johannes ook prachtig vind.’

Zijn de goden van de Olympus een alternatief voor Jezus?

‘Ik geloof in beiden niet. Ik ben wel christelijk opgevoed. Op mijn negentiende kwam ik erachter dat de duivel een verzinsel was. Ik ben pas op mijn 21ste, toen ik al jaren geschiedenis studeerde in Oxford, opgehouden met geloven in de Griekse god Apollo. Zijn minachting voor de sterfelijke mens vond ik ontzagwekkend. Bij de Griekse goden hoefde je niet te zoeken naar mededogen. Als er een tsunami plaatsvindt waarbij tienduizenden onschuldige mensen sterven is dat voor de muzen materiaal voor liederen om de goden mee te vermaken wanneer die wijn liggen te drinken. De relatie tussen de goden en de mensen was als die tussen de Griekse aristocratie en het gewone volk.’

Lane Fox’ werk behandelt de grote verhalen uit de klassieke geschiedenis. De tocht van de tienduizend, van Xenophon, Alexander de Grote, de opkomst van het christendom en, in De klassieke wereld, de geschiedenis van Griekenland en Rome.

Waarom juist deze ‘grote’ onderwerpen?

Robin Lane Fox: ‘Ik kan me altijd weer verbazen over historici die drie jaar onderzoek doen naar een onderwerp als “de prijs van bacon in het Romeinse leger”. Het heeft zeker nut maar ik mis de jongensachtige verwondering in zulke onderwerpen. Probeer het je voor te stellen: de begrafenistoespraak van Perikles zoals die is opgetekend door Thucydides! Julius Caesar die bloedend op de grond ligt in het Capitool, omringd door zijn moordenaars! Antonius en Cleopatra die sterven in elkaars armen nadat ze zich hebben laten bijten door een dodelijke gifslang! Dat zijn toch adembenemende gebeurtenissen geweest?’

U bent een romanticus.

‘Ik ben een totále romanticus. Ik kijk met de ogen van de Oudheid naar de moderne tijd.’

Kunt u als romanticus nog wel kritisch kijken naar de Oudheid?

‘Ik denk dat het een voordeel is. Zoals de wereldberoemde Engelse kunsthistoricus Kenneth Clark zei: “Facts become art through love”.’

Het is dezer dagen nogal populair om de Verenigde Staten te vergelijken met het Romeinse keizerrijk. Onheilsprofeten zien in de war on terror een teken van de ondergang van het Amerikaanse imperium, en George Bush wordt vergeleken met keizers als Caligula en Julianus. Volgens Lane Fox gaat dat soort vergelijkingen heel goed op:

‘De voorlaatste Amerikaanse verkiezingen, bijvoorbeeld. De strijd tussen George Bush en Al Gore. Bush die op volstrekt gluiperige wijze de verkiezingen steelt door de schimmige hertelling van de stembussen in Florida waar de zwarte bevolking deels helemaal geen stem heeft kunnen uitbrengen door al even schimmige bureaucratische regeltjes. Dergelijke machinaties lees je voortdurend in Tacitus’ Annales, over de Romeinse keizers van de eerste eeuw. Cicero zou, met zijn utopie van de “ideale republiek”, zo een neo-con kunnen zijn. Ik vind het alleen niet juist om Bush te vergelijken met keizer Caligula. Die was waarschijnlijk krankzinnig. Bush is gewoon een halfwit, een absoluut disaster, maar zijn politiek betekent nog niet de ondergang van de Verenigde Staten als supermacht. Amerika is een ongelooflijk weerbaar en flexibel land met een extreem incasseringsvermogen. De Amerikaanse economie is zo sterk dat ze de klappen van de oorlog in Irak makkelijk kan opvangen.

Als je Bush zou willen vergelijken met een Romeinse keizer, dan zou ik Trajanus nemen, de laatste grote Romeinse veroveraar. Hij richtte verschillende, door hem geannexeerde, gebieden in als Romeinse provincie – waaronder een deel van het Midden-Oosten met Irak dat toen Mesopotamië heette. Hij was overtuigd van de superieure “Pax Romana”, zoals nu Bush zijn “Pax Americana” met unilaterale arrogantie aan de wereld wil opdringen. Zogenaamd in naam van de democratie, terwijl in het Midden-Oosten verschillende, zeer ondemocratische en despotische regimes door Amerika in het zadel worden gehouden. Trajanus was trouwens verzot op Mesopotamische jongens. Wat dat aspect betreft gaat de vergelijking met George Bush waarschijnlijk mank.’

De Grieken streden tegen de Perzen, Alexander en Trajanus vochten in Mesopotamië, de Kruisvaarders tegen de moslims, de Coalitie in Irak, de Navo in Afghanistan – is dit een voortdurende herhaling van hetzelfde conflict?

‘Er is een groot verschil tussen al die con- flicten. Trajanus werd, bijvoorbeeld, niet beïn-vloed door een sterke Israël-lobby. En iemand als Alexander de Grote had dan wel een enorme minachting voor de Perzen, toen hij als een jonge hooligan Bagdad binnentrok, leidde dat niet tot nationalistische opstanden tegen de Griekse aanwezigheid. Nationalisme bestond niet, noch bestond er een geopenbaarde godsdienst als de islam, die ook nog eens verdeeld is in elkaar naar het leven staande stromingen.’

Er wordt wel beweerd dat de islam uit het jodendom en het christendom is voortgekomen, en dat de drie godsdiensten één grote familie vormen.

‘Daar geloof ik dus niets van. Islam, jodendom en christendom zijn onverenigbaar. In de media lees je wel eens dat de godsdiensten in “hetzelfde huis wonen”. Volgens mij is dat nonsens. De islam staat heel ver af van de andere godsdiensten. Als ze al in hetzelfde huis wonen, verschillen ze van mening over de inrichting, de waterleiding en de centrale verwarming.

De islam is in een totaal andere omgeving ontstaan dan het christendom. Het Nieuwe Testament werd geschreven in een Hellenistische, Grieks sprekende wereld waar het Romeinse gezag een zekere vorm van veiligheid en rechtvaardigheid garandeerde. De pre-islamitische wereld was juist heel erg woest. Zij had wel iets weg van de pre-homerische wereld. Dus je kunt daarom ook niet direct verwachten dat de engel Gabriel Mohammed allerlei liberale wijsheden in het oor fluisterde.

Trouwens, volgens Mohammed mag een man “maximaal” vier vrouwen hebben. Dat was in zijn tijd al een hervorming. Mannen hadden toen soms wel tien vrouwen. De islam is in feite vele malen democratischer dan het christendom. Volgens de leer van Jezus, zoals onder meer verkondigd door zijn grote boodschapper Paulus, moet de mens op aarde gehoorzamen aan het gezag dat boven hem is gesteld. Jezus was ook helemaal niet tegen slavernij. Het christendom maakt een onderscheid tussen het aardse gezag en het koninkrijk Gods. In de koran wordt heel duidelijk gesteld dat alle mensen gelijk zijn. Verder is het een vrij apolitiek boek. Over kaliefs en ayatollahs wordt in de koran überhaupt niets geschreven. Die kunnen hun legitimiteit verder ook helemaal niet ontlenen aan de koran. Dat christendom en de islam niet met elkaar te verenigen vallen, betekent trouwens niet dat moslims een hekel zouden hebben aan de westerse of Amerikaanse cultuur. Integendeel, in het Midden-Oosten zijn ze verslaafd aan de Amerikaanse consumptiecultuur.’

De film Alexander van Oliver Stone is deels gebaseerd op de biografie die Lane Fox in 1973 heeft geschreven. De frêle hoogleraar wenste niet betaald te worden voor zijn adviezen maar eiste dat hij als ruiter mee mocht in de voorste linies in de Slag bij Gaugamela, een aanval van de Grieken op het Perzische leger. Hij kreeg zijn zin.

Tijdens het filmen van uw scène moest natuurlijk uw bril af. Zag u wel iets?

‘Heel weinig. Dat had als gevolg dat ik bijna een Franse acteur heb vermoord, die een Perzische soldaat speelde, toen ik als Griekse cavalerist op hem af kwam stormen.’

Bent u een groot filmliefhebber?

‘Sinds Alexander wel. Tot die tijd had ik er geen flauw benul van. Ik keek er eerlijk gezegd ook een beetje op neer. Ik dacht altijd dat film iets was voor analfabete kinderen. It’s all crap. Mijn ouders verboden mij vroeger ook om naar de bioscoop te gaan, daar verdeed je je tijd maar. Je kon beter in de tuin werken. Maar ik moet toegeven: mijn ogen zijn geopend.

Ik heb van verschillende mensen die hebben meegewerkt aan de film een lijstje gekregen van films die ik moet zien.’

Welke films staan er op uw lijstje?

‘Oliver Stone vindt dat ik de films van Jean-Luc Godard moet zien. Ik heb net een prachtige film gezien van een heel erg jonge regisseur. En die film spot met alle wetten van een goed verhaal. Zo wordt het einde al aan het begin verteld. Het gaat over een krantenmagnaat. De film heet Citizen Kane en is geregisseerd door Orson Welles.’

Door velen beschouwd als de beste film aller tijden.

‘Dat heb ik inmiddels begrepen. Ik had er nog nooit van gehoord.’

Robin Lane Fox, De klassieke wereld: Een epische geschiedenis van de Grieken en de Romeinen_, Bert Bakker, 848 blz., € 49,95_