Cameradans

NOS Dans is de verzamelnaam waaronder de NOS op vrijdagavond dansprogramma’s uitzendt. Via registraties van dansstukken en portretten van choreografen en dansers zijn intussen grote namen aan bod gekomen. Maar ook een reeks korte filmpjes van minder bekende choreografen kreeg binnen het kader van NOS Dans een plek. Deze filmpjes werden mede door de NOS geproduceerd onder de titel 4TokenS. De serie ging in 1993 op de Nederlandse Filmdagen in premiere, het merendeel is in de bioscopen als voorfilmpje te zien geweest, en de afgelopen vier weken werden ze ten slotte ook op televisie vertoond.

Het zijn vier heel verschillende filmpjes. Ze hebben niet veel meer gemeen dan hun lengte - iets langer dan de gemiddelde videoclip - en hetzelfde team van mensen die de produktie, belichting en montage verzorgden. Maar je keek naar deze filmpjes heel anders dan naar de rest van de NOS Dans-programmering. Want het gaat bij 4TokenS niet alleen om de dans, maar ook om de manier waarop deze in beeld is gebracht.
In de opzet van 4TokenS, dat waarschijnlijk een vervolg krijgt, worden jonge choreografen en jonge cineasten bij elkaar gebracht. De uitkomst zou meer moeten zijn dan de dienstbare registratie van een bestaande choreografie. Bij 4TokenS kreeg de camera in principe net zoveel ruimte als de dans. Die ruimte zie je letterlijk in de filmpjes terug in de vrijheid waarmee de camera zich om de dansers beweegt: de filmer betreedt de dansvloer in plaats van beleefd op de tribune te blijven zoals bij veel registraties gebeurt. De choreografieen zijn dan ook in samenspraak met de filmers ontwikkeld of voor de camera bewerkt. Dat levert bijzondere beelden op. In Eurinome van Pieter de Ruiter (choreografie) en Paolo Pistolesi (filmregie) zijn er twee figuren: een mysterieuze vrouw in een purperen gewaad en een jonger meisje dat aanvankelijk in een enorme baarmoeder zit opgerold. Op het moment van haar geboorte zie je bewegingsfragmenten van het meisje zoals ze uit de opgehangen baarmoeder komt vallen. Tussendoor zie je de rennende voeten van de purperen vrouw, en een adembenemend shot waarbij het is alsof je door een kamer zweeft die je nog niet eerder hebt gezien. De camera beweegt naar het open raam, er springt een kikker op de vensterbank en dan zijn we terug bij het meisje dat is ‘geboren’.
Zo zijn er in de filmpjes meer beelden die alleen konden ontstaan door samenwerking tussen dans en camera. Voorwerpen vallen in slow-motion door het beeld, een etentje is vanuit de nok van de locatie gefilmd en op fast-forward afgedraaid zodat je de gedekte tafel als een mozaiek ziet veranderen. Toch valt het op hoe bescheiden de camera zich in de meeste filmpjes opstelt als het gaat om het filmen van de dansbewegingen. De dansers zijn vaak van top tot teen in beeld, of alleen met hun bovenlijf. De paar keren dat de camera dichterbij komt, kun je meteen de bewegingen niet meer volgen. De filmers laten ons nauwelijks details zien van de bewegende lichamen, terwijl die juist vaak bepalend zijn voor de specifieke stijl van een choreograaf. Ook met het geluid is weinig geexperimenteerd. Hijgende dansers, schuivende voeten en neerploffende lichamen, die geluiden kunnen in dansfilms de bewegingen meer 'aanwezigheid’ geven. Het ontbreken van dat dansgeluid en het gebrek aan visie op de bewegingen maakt dat zelfs de flitsende choreografie Still You van Blok & Steel op tv wat bleekjes overkomt.
Een filmpje springt eruit als het gaat om de optelsom van dans plus camera. E pur si muove van Harijono Roubana en Adrea Leine (dans) en Peter Delpeut (regie) bestaat uit een lange opname. De camera beweegt nauwelijks. Dat doen de dansers wel, die heel precies in en uit het beeld bewegen, en met hun lichamen als het ware plaatjes maken in de lijst van het beeld. De camera gebruikt alleen de focus: soms worden de dansers onscherp, om op uitgekiende momenten weer glashelder te verschijnen. Het lijkt een brutale inbreuk op de dansbewegingen, maar tegelijkertijd is in dit filmpje de camera nog het meeste gefascineerd door de bewegingen. En door het simpele feit dat mensen zich voor z'n 'oog’ bewegen.