Chaos

De laatste Europese top vertoont in één opzicht een treffende overeenkomst met de vorige vergaderingen: de uitslag is voor nog meer interpretaties vatbaar, en ze zijn allemaal weer somberder. Wie heeft er gelijk? Dat weet niemand meer. Maar intussen blijft één aspect van dit nieuwe futuristische geheel buiten beschouwing. Het afgelopen jaar heeft deze dagelijkse stortvloed van voorspellingen het karakter van een hype gekregen.

Wat is een hype? Een door de reclame opgeblazen zaak, zegt het woordenboek. De politieke hype is veel meer: een publicitaire ontwikkeling die een geringe oorzaak kan hebben, maar dan van dien aard dat ‘de’ media het de moeite waard vinden om er een vervolg aan te geven. Dat vervolg moet meer de aandacht trekken, is dus sensationeler. De media willen elkaar overtreffen, misschien niet bewust, maar toch ontstaat er langzamerhand een escalatie in overtreffende trap. Voorbeeld: de snelwegschutter voor wie steeds meer automobilisten in doodsangst zaten. Hij blijkt niet te bestaan.
Dat de euro in een crisis is, dat er aan alle kanten moet worden bezuinigd, daaraan hoeft niemand te twijfelen. Bezuinigingen zijn noodzakelijk en dan nog gaan we misschien een recessie tegemoet, of beleven we nu al de ouverture. De remedies mislukken, topconferenties worden met halfhartige communiqués besloten, daarop volgen de commentaren van de deskundigen die dan weer het commentaar van de half- en nietsweters uitlokken. Zo ontstaat gaandeweg de tornado van deze eurohype, waarin alle redelijkheid dreigt te worden meegezogen. Daar kunnen we het dan niet mee eens zijn, maar er komt een ogenblik waarop dit irrelevant is geworden. Dan is de hype een politiek feit.
Met welk zwartste scenario beginnen we in dit stadium van de hype ernstig rekening te houden? Een mooi voorbeeld vond ik in nrc.next van 8 december. Op de voorpagina staat een grote foto van een smakelijke maaltijd: boerenkool met worst. Deze worst is gemaakt van het varken van de buren, de boerenkool is geruild voor brood. Verderop een uitvoerig artikel onder de kop: 'Op een dag komt er geen geld meer uit de muur. En dan?’ Volgt een licht ironische handleiding. 'Zorg dat je klaar bent voor moeilijke tijden.’ De oplossing ligt in de zelfredzaamheid. Besef om te beginnen dat niets vanzelfsprekend is. We zijn verwend door onze goed georganiseerde verzorgingsstaat. Maar daar kan een eind aan komen. Bereid je erop voor. Leg een moestuin aan, installeer zonnepanelen, zoek partners voor eventuele ruilhandel. Enzovoort.
Dit geheel is geïnspireerd door het in 2008 verschenen boek Reinventing Collapse: The Soviet Example and American Prospects van Dimitry Orlov (Nederlandse vertaling De val van Amerika). Hij is in 1962 in Leningrad geboren, als jongen naar Amerika geëmigreerd en heeft dus zijn eigen directe herinneringen aan het begin van het verval van de Sovjet-Unie. Langdurig wanbeheer van een economie gepaard met exorbitante militaire uitgaven en de onmacht van bestuurders en elite om dit complex radicaal te veranderen, is de oorzaak van de ondergang. Daarna is iedere burger aan zichzelf overgeleverd. Dat is de essentie van zijn theorie.
Het speelt geen rol in onze dagelijkse discussies over de toekomst van de economie en de euro, maar een jaar of 67 geleden hebben we hier zo'n totale ineenstorting zo direct mogelijk ervaren. Op 5 september 1944, later Dolle Dinsdag genoemd, had het opgetogen volk in afwachting van de bevrijders zich aan de toegangswegen tot de grote steden verzameld. Maar de oorlog had een andere wending genomen, de bevrijders kwamen niet. In plaats daarvan was, wat niemand toen nog besefte, de Hongerwinter begonnen. Ik was zestien, zat in de vierde klas van de hbs, woonde in een buitenwijk van Rotterdam.
Eerst kwam de grote spoorwegstaking, waartoe de regering in Londen had opgeroepen. In de hele Randstad hield ook het openbaar vervoer ermee op. De scholen gingen dicht. De voedselvoorziening raakte ontwricht, bakkerskarren en groentewagens werden geplunderd, de strenge winter brak aan en duurde lang. Een groot park aan de Maas, de Oude Plantage, is in zijn geheel omgehakt. De ruilhandel bloeide. Toen kwamen de hongertochten, van mensen die uit de grote steden naar het oosten liepen, naar de boeren die nog 'van alles hadden’. Intussen trokken mijn vriendjes en ik rovend en plunderend door de verwoeste stad, braken in bij Rijksduitsers die op 5 september met achterlating van praktisch alles naar het vaderland waren gevlucht. De gestolen spullen verkochten we op de zwarte markt. Na zo'n rooftocht heb ik van de opbrengst eens voor 150 gulden een pakje sigaretten gekocht, Sondermischung, voor Duitse officieren.
De Hongerwinter is een model voor de anarchie na de ineenstorting van de orde. Maar het is verjaard. De burger van toen is een tam wezen vergeleken bij die van nu. Alles is beter dan de chaos die nu na een economische ineenstorting zou uitbreken. Maar misschien zijn de politici van nu te jong om zich daarvan een voorstelling te kunnen maken.